У снежні 1923 года работнікі мінскіх кінатэатраў па-ранейшаму ладзілі дабрачынныя кінасеансы для збору сродкаў. На пачатку месяца Мінгубаддзел (Мінскі губернскі аддзел прафсаюза работнікаў мастацтва) накіраваў у Галоўрэперткам (Галоўны рэпертуарны камітэт) чарговую просьбу вызваліць ад збораў панядзелкавы дабрачынны кінасеанс. Гэтым разам планавалася паказаць фільм «Той, хто атрымлівае аплявухі», зняты паводле п'есы Леаніда Андрэева. На той час апошняя расійская экранізацыя гэтага твора выйшла ў 1916 годзе. Яна стала дэбютам у кіно для акцёра І. М. Пяўцова. 1
Паказ фільма ў мінскім кінатэатры «Чырвоная зорка» арганізавалі для збору сродкаў на патрэбы ўсяго прафсаюза Рабіс, а не асобнага калектыву работнікаў кінатэатра, як гэта часта бывала раней.2
Іларыён Пяўцоў, выява палепшана з дапамогай штучнага інтэлекту.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/search/199582297/512890/
У Віцебску Віцгубаддзел (Віцебскі губернскі аддзел прафсаюза Рабіс) таксама хацеў выкарыстоўваць панядзелкі для правядзення дабрачынных мерапрыемстваў па зборы сродкаў. Частка членаў прафсаюза лічыла, што панядзелкі варта прысвячаць культурна-асветніцкай дзейнасці і збору сродкаў. Іншыя ж бачылі ў гэтым эксплуатацыю работнікаў, якіх прымушалі ў выходны дзень прыходзіць на працу і здаваць грошы.3
Гарадскія ўлады Барысава, размешчанага непадалёк ад Мінска, таксама супрацоўнічалі з мясцовым аддзяленнем Рабіса. Абодва бакі працавалі над пагадненнем, якое датычылася «арандатараў» кінатэатраў «Чырвоная зорка» і «Люкс». Аднак заключэнне пагаднення, прынамсі часова, затрымалася праз неабходнасць вызначыць, як будзе змяняцца аплата працы супрацоўнікаў у выпадку павелічэння даходаў кінатэатраў.4
Тым часам у Мінску 4 снежня галоўная гарадская газета «Звязда» апублікавала артыкул пра рамонт Дома культуры, размешчанага ў будынку былой Харальнай сінагогі. Рамонтныя работы правёў ГарАНА (гарадскі аддзел народнай асветы).5 У артыкуле «Звязды» адзначалася, што ў будучыні там плануюць адкрыць кінатэатр для рабочых.6
Харальная сінагога, Мінск.
Крыніца: Грамадскі набытак. Крыніца: Wikimedia Commons.
З пратакола пасяджэння Рабіса ад 13 снежня 1923 года вынікае, што прафсаюз сутыкнуўся з цяжкасцямі пры заключэнні калектыўнага дагавора з Кіраўніцтвам кінатэатраў.7 Прычынай затрымкі стала пагадненне аб перадачы кінатэатраў з падпарадкавання Мінскага гарадскога аддзела народнай асветы (ГарАНА) у распараджэнне Камгаса (аддзела камунальнай гаспадаркі Мінска).
Мінскі кінатэатр «Культура» працягваў працаваць. Адзін з чытачоў «Звязды» паскардзіўся, што фільмы дэманструюць з такой хуткасцю, што гледачы не паспяваюць прачытаць тэкст на інтэртытрах. «Не спяшайцеся так, калі ласка», — звярнуўся ён да работнікаў кінатэатра.8
У клубе «Чырвоны Прафінтэрн» (Прафінтэрн — Міжнароднае аб'яднанне прафесійных саюзаў) таксама паказвалі фільмы, але, відаць, яны мала каго цікавілі. У лісце ў рэдакцыю «Звязды» адзін з чытачоў нагадаў, што мэта клуба — даць рабочым «усё магчымае ў культурных, асветніцкіх і прафесійных адносінах». Аднак, паводле аўтара ліста, клуб недастаткова добра інфармаваў заводы і прадпрыемствы пра свае мерапрыемствы, таму наведвальнікаў часта было мала. Ён таксама адзначыў, што рабочыя нярэдка засыналі падчас дрэнна арганізаваных лекцый, а сярод фільмаў, якія паказвалі ў клубе, не было ніводнага вартага ўвагі.9
20 снежня «Звязда» апублікавала паведамленне пра меркаванае цяжкае злачынства ў кінатэатры «Культура». Саракагадовага мужчыну абвінавацілі ў спробе згвалтавання 13-гадовай дзяўчынкі падчас кінасеанса. Абвінавачаны паўстаў перад судом, аднак звестак пра вынік судовага разбору, відаць, не апублікавалі.10
Таксама 20 снежня «Звязда» апублікавала рэцэнзію на фільм ранейшых гадоў, які дэманстраваўся ў кінатэатры «Чырвоная зорка». Аўтар назваў яго «Вяльможа-самадур». У рэцэнзіі згадвалася, што адну з роляў у фільме выканаў Кандрацій Якаўлеў. Апісанне яго персанажа як «пана-самадура», а таксама той факт, што на той час Якаўлеў зняўся ўсяго ў двух-трох фільмах, даюць падставы меркаваць, што гаворка ішла пра стужку «Камедыянтка».
Аўтар рэцэнзіі таксама адзначыў: «Варта было б паказваць гэтую карціну ў клубах і дэманстраваць яе дзецям, зразумела, з адпаведнымі тлумачэннямі».11
Кандрацій Якаўлеў. Выява палепшана з дапамогай штучнага інтэлекту.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/45951/bio/
Да канца снежня вырашыўся лёс двух кінатэатраў. Будынак былога кінатэатра «Люкс», які раней прапаноўвалі ператварыць у кінатэатр для рабочых (гл. тут), замест гэтага пачалі перабудоўваць пад вялікую пякарню.12
Кінатэатр «Спартак» не закрылі. Ён знаходзіўся ў падпарадкаванні Чырвонай арміі, хоць на той момант яго дзейнасцю кіраваў Рабіс. Аднак прэзідыум Рабіса прыняў рашэнне ліквідаваць працоўны калектыў кінатэатра «Спартак» і выключыць з прафсаюза некалькіх яго членаў. Імаверна, выключаныя ўваходзілі ў склад гэтага калектыву.13 Раней кіраўніцтва Рабіса ўжо прыйшло да высновы, што праца калектыву была арганізавана неналежным чынам (гл. тут).
Дакладная дата невядомая, але ў снежні 1923 года кіраўнікі Наркамасветы (Народнага камісарыята асветы) кожнай з чатырох савецкіх рэспублік — Расіі, Украіны, Беларусі і Закаўказзя — сустрэліся і прынялі рашэнне правесці ў 1924 годзе ўсесаюзную канферэнцыю па пытаннях кінематографа. Яна адбылася ў сакавіку 1924 года.14 Менавіта на гэтай канферэнцыі была вылучана і ўхвалена ідэя стварэння беларускага дзяржаўнага кінатрэста, які атрымаў назву «Белдзяржкіно».
Таксама ў снежні ў Расіі выйшлі першыя поўнаметражныя мастацкія фільмы «Пралеткіно» («Пралетарскага кіно»). Адным з іх стала стужка «Барацьба за ўльтыматум», ад якой да нашых дзён захаваліся толькі плакат і згадкі ў розных публікацыях…
Плакат да фільма «Барацьба за ўльтыматум на фабрыцы».
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/80078/foto/973539/
...і «Камбрыг Іваноў», які захаваўся да нашых дзён і даступны для прагляду ў інтэрнэце!
Афіцыйны плакат фільма «Камандзір Іваноў».
Крыніца: https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=53020156
Камбрыг Іваноў.
Расійская кампанія «Артфільм», якая служыла прыкрыццём для дзейнасці Камуністычнай партыі, рэкламавала фільм «Камбрыг Іваноў» пад назвай «Цуд салдата Івана».15 Аднак у большасці месцаў стужка была вядомая як «Прыгажуня і бальшавік». У 1924–1925 гадах паказы фільма анансаваліся прыкладна ў 36 месцах па ўсёй краіне, пераважна ў залах, якія не былі агульнадаступнымі кінатэатрамі, напрыклад у памяшканнях рабочых арганізацый.16
1 Вішнеўскі, Вен. Мастацкія фільмы дарэвалюцыйнай Расіі [Художественные фильмы дореволюционной России]. Госкиноиздат, 1945, с. 117.
2 У Рэпертуарную камісію пры ГПП [В Репертуарную Комиссию при ГПП]. Дата не ўстаноўлена дакладна, верагодна, 3 снежня 1923 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ) [Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ)], фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 46.
3 Пратакол № 97 пасяджэння Бюро Прэзідыума Віцебскага губернскага савета прафсаюзаў [Протокол № 97 заседания Б. Президиума Витгубпрофсовета]. 11 снежня 1923 г. НАРБ, фонд 265, воп. 1, спр. 682, арк. 138–139.
4 Выпіска з пратакола пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Выписка из протокола Заседания Президиума Мингуботдела РАБИСА]. 6 снежня 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 26.
5 Бемпарад, Эліса. Чырвоная зорка на Яўрэйскай вуліцы: пераўтварэнне яўрэйскага жыцця ў савецкім Мінску, 1917–1939 [Red Star on the Jewish Street: The Reshaping of Jewish Life in Soviet Minsk, 1917–1939]. Стэнфардскі ўніверсітэт, 2006. Дысертацыя на атрыманне ступені доктара філасофіі, с. 124.
6 Дом культуры [Дом Культуры]. Звязда [Звезда], № 282 (1584), 4 снежня 1923 г.
7 Пратакол № 18 [нумар неразборлівы] пасяджэння Праўлення Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 18 заседания Правления Мингуботдела РАБИСА]. 13 снежня 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 77.
8 Звязда [Звезда], № 293 (1595), 16 снежня 1923 г.
9 У клубе «Чырвоны Прафінтэрн». Больш сувязі з прадпрыемствамі і рабочымі [В клубе «Красный Профинтерн». Больше связи с предприятиями и рабочими]. Звязда [Звезда], № 295 (1597), 19 снежня 1923 г.
10 Здарэнні. Спроба згвалтавання [Происшествия. Попытка изнасилования]. Звязда [Звезда], № 296 (1598), 20 снежня 1923 г.
11 Кіно «Чырвоная Зорка» [Кино «Красная Звезда»]. Звязда [Звезда], № 296.
12 Хлеб для пайшчыкаў кааператываў [Хлеб для пайщиков кооперативов]. Звязда [Звезда], № 297 (1599), 21 снежня 1923 г.
13 Пратакол № 36 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 36 Заседания Президиума Мингуботдела Рабиса]. 24 снежня 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 71.
14 Рабчыкава, Наталля. «“Пралеткіно”: ад “Дзяржкіно” да “Саўкіно”» [«Пролеткино»: От «Госкино» До «Совкино»]. Кинозаписки, № 71, 2005, с. 260–273. www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/1215/ Прагледжана 27 сакавіка 2026 г.
15 Рэклама. Film Daily, 7 лютага 1924 г., с. 4.
16 Рэклама, Dayton Daily News, Дэйтан, Агая, 18 снежня 1924 г., с. 23; «Немагчымасць утрымаць страйкоўцаў у шэрагах цяпер відавочная» [Impossibility of Holding Strikers in Line Now Apparent], The News, Патэрсан, Нью-Джэрсі, 20 кастрычніка 1924 г., с. 8; «“Прыгажуня і бальшавік” наведвае Бафала, Нью-Ёрк» [The Beauty and the Bolshevik Pays Visit to Buffalo, New York], Daily Worker, Нью-Ёрк, Нью-Ёрк, 24 кастрычніка 1924 г., с. 6; «Дэтройт дэманструе вялікія поспехі з фільмамі для рабочага класа» [Detroit Makes Big Showing with Films for Working Class], Daily Worker, Нью-Ёрк, Нью-Ёрк, 23 снежня 1924 г., с. 12; паказы працягваліся і ў 1925 годзе, напрыклад: «Фільм, які паказвае жыццё ў Савецкай Расіі, будзе паказаны ў пятніцу» [Photoplay Depicting Life in Soviet Russia Will Be Shown Friday], The Minneapolis Star, 10 лютага 1925 г., с. 13; а таксама рэклама ў Seattle Star, 12 кастрычніка 1925 г., с. 12.