1924 год стаў знакавым як для Савецкага Саюза, так і для Беларусі. Сярод найважнейшых падзей — смерць Леніна ў студзені, прынятае ў сакавіку рашэнне аб пашырэнні тэрыторыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (пра адрозненні паміж гэтай назвай і тагачаснай афіцыйнай назвай «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» чытайце тут), а таксама стварэнне ў снежні Беларускага дзяржаўнага кінатрэста, вядомага як «Белдзяржкіно».
6 студзеня мінская газета «Звязда» паведаміла пра тэхнічныя распрацоўкі, якія вяліся ў розных краінах свету з мэтай стварэння гукавога кіно.1 Аднак камерцыйна паспяховай гэтая тэхналогія стала толькі ў 1927 годзе, калі амерыканская кінакампанія Warner Bros. выпусціла фільм «Спявак джаза», які прынята лічыць першай гукавой кінастужкай з сінхранізаванай мовай акцёраў. Галоўную ролю ў фільме выканаў Аса Ёэлсан, больш вядомы як Эл Джолсан. Ён нарадзіўся ў 1886 годзе ў мястэчку, якое сёння называецца Сярэджус і знаходзіцца ў Літве. На момант яго нараджэння яно мела назву Срэднікі і ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі. Браты Уорнер, заснавальнікі кінакампаніі, таксама паходзілі з Усходняй Еўропы — з Польшчы. Трое старэйшых братоў, вядомых як Гары, Альберт і Сэм, нарадзіліся ў польскім мястэчку Краснасельц. Малодшы брат, Джэк, нарадзіўся ўжо ў Канадзе.2
Спявак джаза
15 студзеня «Звязда» паведаміла пра хуткае аднаўленне працы кінатэатра «Спартак». Яго памяшканне ўзяла ў арэнду каса ўзаемадапамогі Беларускага рабочага тэхнікума.3 Верагодна, гэта павінна было пакласці канец спрэчцы паміж Рабісам, які беспаспяхова спрабаваў наладзіць працу кінатэатра, і Падзівам-4 — палітычным аддзелам 4-й Смаленскай стралковай дывізіі, у падпарадкаванні якога знаходзіўся «Спартак».4
У тым жа нумары газета паведаміла пра паказ знакамітага фільма «Чырвоныя д'ябаляты». Але дзе менавіта яго збіраліся дэманстраваць? «Спартак» быў зачынены. «Чырвоны будаўнік» (былы «Люкс») ператварылі ў пякарню. Пра лёс «Гратэска», дзе некалі працаваў лато-клуб, нічога не паведамлялася. Не было і новых звестак пра «Чырвоную зорку». Такім чынам, заставаліся толькі «Інтэрнацыянал» і «Культура». «Звязда» апублікавала некалькі матэрыялаў пра фільм, аднак месцы яго паказу сталі вядомыя толькі праз некалькі дзён. У першай рэцэнзіі стужку хвалілі за прыгажосць, дасціпнасць і выдатную акцёрскую ігру. Аўтар таксама выказаў упэўненасць, што карціна «несумненна, выйдзе за межы краіны».5
Чырвоныя д'ябаляты
17 студзеня ў «Звяздзе» з'явіўся артыкул з заклікам вылучыць рабочым асобныя ложы ў тэатрах, бо інакш яны не мелі магчымасці наведваць спектаклі.6 19 студзеня газета паведаміла пра спецыяльныя паказы фільма «Чырвоныя д'ябаляты» для рабочых. Стужку планавалі дэманстраваць у Доме культуры (былым будынку Харальнай сінагогі, падрабязней — тут).7
Усяго праз два дні, 21 студзеня 1924 года, калі ад пачатку новага года мінула толькі тры тыдні, Савецкі Саюз скаланула смерць Уладзіміра Леніна.8 Вестка аб гэтым дайшла да Мінска з затрымкай, таму «Звязда» паведаміла пра яго смерць толькі на наступны дзень.
«Звязда», 22 студзеня 1924 года.
УРАДАВАЕ ПАВЕДАМЛЕННЕ
21 студзеня а 18:50 у Горках пад Масквой памёр Уладзімір Ільіч УЛЬЯНАЎ-ЛЕНІН.
Смерць Леніна не спыніла абмеркавання фільмаў. У артыкуле, які таксама выйшаў у «Звяздзе» 22 студзеня, стужку «Чырвоныя д'ябаляты» падверглі рэзкай крытыцы. Аўтар пералічыў шматлікія недахопы — ад недастатковага знешняга падабенства акцёра да Махно (галоўнага злыдня ў фільме) да таго, што рэжысёр выбраў «няправільнае месца дзеяння».9
У тым жа нумары газеты быў апублікаваны ліст чытача, які падпісаўся толькі літарай «М». Ён, наадварот, назваў фільм «новым і свежым».10
Напрыканцы месяца ў газетах зноў пачала з'яўляцца рэклама кінасеансаў. Нядзіўна, што анансаваныя фільмы былі не новымі.
Аднак на працягу 1924 года сітуацыя паступова змянялася: «Саўкіно» ўзяло на сябе абавязацельства павялічыць колькасць замежных фільмаў у пракаце, пакуль савецкая кінаіндустрыя аднаўлялася.11
Затым у газетах зноў з'явілася рэклама кінатэатраў. Адна з першых абвестак сведчыла пра аднаўленне працы кінатэатра «Чырвоная зорка», дзе дэманстравалі фільм «Жанчына з мільярдамі». Іншыя аб'явы паведамлялі, што ў кінатэатрах «Інтэрнацыянал» і «Культура» паказвалі «Чырвоных д'ябалят».12
З'явілася і рэклама тэатральных спектакляў. Асаблівую цікавасць выклікала пастаноўка «Кастусь Каліноўскі»,13 прысвечаная беларускаму рэвалюцыянеру, які лічыў сябе беларусам і быў адным з кіраўнікоў няўдалага паўстання 1863 года супраць Расійскай імперыі на тэрыторыі Польшчы. Пазней Каліноўскі стане галоўным героем фільма, які выкліча вострыя спрэчкі.
«Звязда», № 4 (1631), 30 студзеня 1924 года.
«Чырвоная зорка»: «Жанчына з мільярдамі»
«Інтэрнацыянал» і «Культура»: «Чырвоныя д'ябаляты»
Спецыяльны паказ для рабочых у кінатэатры «Чырвоная зорка»:
«Чырвоныя д'ябаляты»
Напрыканцы месяца нумар «Звязды» за 31 студзеня 1924 года быў напоўнены водгукамі гледачоў, якія паглядзелі фільм «Чырвоныя д'ябаляты». Адзін з незадаволеных гледачоў наведаў два паказы: спачатку ў кінатэатры «Інтэрнацыянал», а затым у Доме культуры. Аднак у адным з гэтых месцаў (аўтар не ўдакладніў, у якім менавіта) часткі фільма паказалі ў няправільнай паслядоўнасці. Паводле яго слоў, «усё ўражанне было сапсавана».14
І гэта былі не адзіныя скаргі. Яшчэ адзін глядач, які наведаў кінатэатры «Інтэрнацыянал» і «Культура», абурыўся іх станам. Ён апісаў «павуцінне на столі, падраныя шпалеры, разбітае шкло і брудныя фіранкі». У сваім лісце аўтар падсумаваў: «Час ужо прыбраць і адрамантаваць нашы кінатэатры».15
1 Гаворачы фільм [Говорящий фильм]. Звязда [Звезда], № 5 (1612), 6 студзеня 1924 г.
2 Сінклер, Дуг. «Сям’я Бенджаміна і Перл Ліі (Айхельбаўм) Уорнер: раннія першасныя дакументы» [The Family of Benjamin and Pearl Leah (Eichelbaum) Warner: Early Primary Records], 2008. Апублікавана ў Doug Sinclair's Archives https://web.archive.org/web/20190908233632/http:/dougsinclairsarchives.com/benjaminwarnerfamily.htm Архівавана 8 верасня 2019 г. у Wayback Machine.
3 Арэнда кіно «Спартак» [Аренда кино «Спартак»]. Звязда [Звезда], № 12 (1619), 15 студзеня 1924 г.
4 У Мінскі гарвыканкам [В Минский горисполком]. Без даты, верагодна, канец кастрычніка — пачатак лістапада 1922 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці [Государственный архив Минской области], фонд 322, воп. 1, спр. 89, арк. 284.
5 Чырвоныя д’ябляняты [Красные дьяволята]. Звязда [Звезда], № 12 (1619), 15 студзеня 1924 г.
6 Рабочыя павінны мець свае ложы [Рабочие должны иметь свои ложи]. Звязда [Звезда], № 14 (1621), 17 студзеня 1924 г.
7 Карціна «Чырвоныя д’ябляняты» для рабочых [Картина «Красные дьяволята» для рабочих]. Звязда [Звезда], № 16 (1623), 19 студзеня 1924 г.
8 Урадавае паведамленне [Правительственное сообщение]. Звязда [Звезда], 22 студзеня 1924 г.
9 Ці добрыя «Чырвоныя д’ябляняты»? Ёсць недахопы [Хороши ли «Красные дьяволята»? Есть недочеты]. Звязда [Звезда], № 18 (1625), 22 студзеня 1924 г.
10 Новае і свежае [Новое и свежее]. Звязда [Звезда], № 18 (1625), 22 студзеня 1924 г.
11 Юсупава, Галіна. «“Увоз замежных карцін па гэтых прычынах надзвычай неабходны”: замежныя фільмы ў савецкім пракаце 1920-х гадоў» [«Ввоз заграничных картин по этим причинам крайне необходим»: зарубежные фильмы в советском прокате 1920-х годов]. kinoart.ru https://kinoart.ru/texts/vvoz-zagranichnyh-kartin-po-etim-prichinam-krayne-neobhodim-zarubezhnye-filmy-v-sovetskom-prokate-1920-h-godov%2012%20Apr.%202022 Прагледжана 25 жніўня 2026 г.
12 Відовішчы [Зрелища]. Звязда [Звезда], № 24 (1631), 30 студзеня 1924 г.
13 Відовішчы [Зрелища]. Звязда [Звезда], № 24 (1631), 30 студзеня 1924 г.
14 Перапуталі [Перепутали]. Звязда [Звезда], № 25 (1630), 31 студзеня 1924 г.
15 Уражанне псуецца [Впечатление портится]. Звязда [Звезда], № 25 (1630), 31 студзеня 1924 г.