Кіно прыходзіць у Беларусь
Огюст і Луі Люм’ер лічацца стваральнікамі адной з першых кінакамер — сінематографа, які атрымаў шырокае распаўсюджанне і быў прадэманстраваны імі ў Парыжы ў сакавіку 1895 года.1 У той час землі, якія сёння складаюць тэрыторыю Рэспублікі Беларусь, у Расійскай імперыі называліся Паўночна-Заходнім краем.2
Неўзабаве пасля той дэманстрацыі ў сакавіку 1895 года рухомыя выявы трапілі ў Расію, а затым і на беларускія землі. Прайшло яшчэ каля трыццаці гадоў, перш чым беларусы пачалі здымаць уласныя поўнаметражныя фільмы, але гэта зусім не азначае, што да таго часу не існавала багатай гісторыі знаёмства з кінематографам.
Савецкі гісторык кіно Сямён Гінзбург піша, што ў маі 1896 года прадстаўнік братоў Люм’ер, француз Каміль Серф, прыбыў у Санкт-Пецярбург. Ён прыехаў туды, каб зняць каранацыю Мікалая II — фільм, які цяпер вядомы пад назвай «Сцэны з каранацыі цара».3 Існуюць таксама версіі, што фільм зняў не Серф, а Шарль Муасон і Франсіс Дублье.4
«Сцэны з каранацыі цара» (відэазапіс, 1896).
Каранацыя Мікалая II і Аляксандры Фёдараўны. Урачыстае шэсце ў Крамлі. 1896.
Крыніца: https://en.wikipedia.org/wiki/Coronation_of_Nicholas_II_and_Alexandra_Feodorovna
Расійскі гісторык кіно Барыс Ліхачоў сцвярджае, што першы кінапаказ у Расіі адбыўся падчас знаходжання прадстаўнікоў братоў Люм’ер у Санкт-Пецярбургу. Магчыма, гэта быў адзін з самых вядомых кароткаметражных фільмаў у гісторыі — «Прыбыццё цягніка на вакзал Ла-Сьёта».5
Відэа знакамітага фільма «Прыбыццё цягніка на вакзал Ла-Сьёта».
Афіша фільма «Прыбыццё цягніка». 1896 год.
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0000012/
Пазней у 1895 годзе прадстаўнікі братоў Люм’ер прывезлі сінематограф на прамысловую выставу ў Ніжнім Ноўгарадзе, каб прадэманстраваць яго жыхарам іншых рэгіёнаў Расіі. Савецкі гісторык кіно Мікалай Лебедзеў піша, што гэтыя дэманстрацыі адбываліся ў «Тэатры-канцэрце Парызьен» Шарля Омона.6 Гісторыкі кіно Юрый Цыв’ян і Алан Боджэр пішуць, што наведвальнікі змаглі пазнаёміцца з многім з таго, што і сёння звязваюць з кінаіндустрыяй.
Юры Цівіян і Алан Боджэр
Звестак захавалася няшмат, але, верагодна, па ўсёй Расійскай імперыі — як і амаль ва ўсім свеце — прадпрымальнікі і рознага кшталту дзялкі пачалі звяртаць увагу на сінематограф як на магчымасць разбагацець. Паводле амерыканскага гісторыка кіно Джэя Лейды, многія імкнуліся зрабіць стан, выступаючы з вандроўнымі кінапрадстаўленнямі.
Джэй Лэйда
Браты Люм’ер. Канец XIX стагоддзя.
Крыніца: https://www.history.com/news/the-lumiere-brothers-pioneers-of-cinema
Калі хтосьці спадар Кацін прыехаў у Віцебск у студзені 1898 года, ён сутыкнуўся з праблемай. Ён быў гатовы паказаць гараджанам цуд рухомых карцінак, але не было дзе. Памяшкання для кінапаказу не знайшлося.
Пошукі месца для паказу сваіх фільмаў прывялі Каціна, як ні дзіўна, у Віцебскую духоўную семінарыю. Каб арганізаваць паказы, яму спатрэбіўся дазвол біскупа Аляксандра, бо фільмы лічыліся «легкадумнага характару». Пасля гэтага Кацін размясціў невялікую аб’яву ў газеце «Віцебскія губернскія ведамасці». Сам Кацін, верагодна, задаваўся пытаннем, колькі людзей прыйдзе на яго сеанс, які ён назваў «Апошнія кінематаграфічныя сеансы».9
Віцебская духоўная семінарыя. Канец XIX стагоддзя.
Крыніца: http://evitebsk.com/wiki/Витебская_духовная_семинария
5 лютага 1898 года10, прыкладна праз тыдзень пасля паказаў у семінарыі, газета апублікавала яшчэ адзін артыкул. У ім паведамлялася, што гледачам паказвалі фільмы працягласцю каля хвіліны з такімі правакацыйнымі назвамі, як «Жаночая сварка», «Купанне», «Іспанскі танец», «Купанне неграў» і «Азартная гульня».11 Можна толькі здагадвацца, ці бачыў мясцовы біскуп назвы гэтых фільмаў, перш чым даў дазвол на іх паказ.
Кацін працягваў арганізоўваць кінапаказы — у гімназіях або ў зале яхт-клуба. На адным з ваенных сходаў, што цалкам зразумела, афіцэрам асабліва спадабаліся фільмы «Французская артылерыя на парадзе» і «Стыпл-чэйз».12
Пасля гэтых паказаў Кацін знікае са старонак гісторыі.
Сінематограф братоў Люм’ер.
Крыніца: NPGallery; грамадскі набытак; праз Wikimedia Commons.
Луі Пайе дэманструе Сінематограф.
Крыніца: Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
1 «Le Cinématographe Lumière» [«Сінематограф Люм’ер»], Institut Lumière [«Інстытут Люм’ер»]. https://www.institut-lumiere.org/le-cinematographe-lumiere Прагледжана 7 снежня 2025 г.
2 Zaprudnik, Jan (Запруднік, Ян). Historical Dictionary of Belarus [Гістарычны слоўнік Беларусі]. The Scarecrow Press, 1998. С. 12.
3 Гинзбург, С. [Гінзбург, С.]. Кинематография дореволюционной России [Кінематаграфія дарэвалюцыйнай Расіі]. Art Publishing House, 1963. С. 25.
4 “Charles Moisson” [«Шарль Муасон»]. Who’s Who of Victorian Cinema [«Хто ёсць хто ў віктарыянскім кіно»]. https://www.victorian-cinema.net/moisson Прагледжана 7 снежня 2025 г.; “Francis Doublier” [Франсіс Дублье] Who’s Who of Victorian Cinema [«Хто ёсць хто ў віктарыянскім кіно»]. https://www.victorian-cinema.net/moisson Прагледжана 7 снежня 2025 г.
5 Лихачев, Борис С. [Ліхачоў, Барыс С.]. Кино в России (1896–1926) [Кіно ў Расіі (1896–1926)]. Academia, 1927, с. 24.
6 Лебедев, Николай (Лебедзеў, Мікалай). Очерк истории кино СССР — Немое кино [Нарыс гісторыі кіно СССР — Нямое кіно]. Art Publishing House, 1965, c. 3.
7 Yuri Tsivian and Alan Bodger (Юрый Цыв’ян і Алан Боджэр), “Early Russian Cinema and Its Public,” [«Ранняе расійскае кіно і яго публіка»] Historical Journal of Film, Radio and Television [Гістарычны часопіс кіно, радыё і тэлебачання], т. 11, № 2, 1991, с. 105–120.Taylor & Francis Online, https://doi.org/10.1080/01439689100260131
8 Leyda, Jay [Лейда, Джэй]. Kino: A History of the Russian and Soviet Film. [Кіно: гісторыя расійскага і савецкага кіно.] George Allen and Unwin, 1960. С. 24.
9 Кирик, Сергей [Кірык, Сяргей]. «Во время первых показов люди в панике выбегали из зала. С чего начиналось кино в Беларуси» [«Падчас першых кінапаказаў людзі ў паніцы выбягалі з залы. З чаго пачыналася кіно ў Беларусі»]. 1prof.by, 24 верасня 2021, www.1prof.by/news/vo-vremya-pervykh-pokazov-lyudi-v-panike-vybegali-iz-zala-s-chego-nachinalos-kino-v-belarusi/ Прагледжана 31 ліпеня 2025.
10 Ibid.
11 Ibid.
12 Ibid.