Рыхард Эдуардавіч Штрэмер —першы кінамагнат Беларусі
Рыхард Эдуардавіч Стрэмер лічыцца адным з заснавальнікаў беларускага кіно, бо менавіта ён адкрыў першы пастаянны кінатэатр у Мінску. Аднак гэтаму папярэднічала нямала падзей.
Найранейшыя звесткі, якія нам удалося знайсці пра Стрэмера, адносяцца да часу яшчэ да яго дзейнасці ў кіно. Яны сведчаць, што ў 1895 і 1896 гадах ён кіраваў боўлінг-клубам у Санкт-Пецярбургу.1 У 1896 годзе ён паехаў на выставу ў Ніжнім Ноўгарадзе, дзе набыў сінематограф.2 Паводле гісторыка А. Ю. Пілюгіна, Стрэмер набыў «апарат», каб адкрыць тэатр у Растове-на-Доне. Аднак, як піша Пілюгін, неўзабаве ў горад прыехалі прадстаўнікі кампаніі братоў Люм’ер. Стрэмер, палічыўшы, што не зможа з імі канкурыраваць, вырашыў з’ехаць.3
Ніжні Ноўгарад, від на Галоўны кірмашовы дом.
Крыніца: Максім Пятровіч Дзмітрыеў http://chronograph.livejournal.com/180282.html
У адкрытым доступе https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=45650336
Расійскі гісторык кіно Барыс Ліхачоў піша, што пасля Усерасійскай прамысловай выставы ў Ніжнім Ноўгарадзе ў 1896 годзе кіно хутка распаўсюдзілася па ўсёй Расійскай імперыі. Гэта ўключала і шматлікіх вандроўных кінапраекцыяністаў.
Барыс Ліхачоў
Такім чынам, Рыхард Стрэмер быў адным з тых вандроўных кінапраекцыяністаў.5 (Звярніце ўвагу і на прозвішча Быстрыцкі — пазней мы яшчэ згадаем двух братоў з такім прозвішчам.) Верагодна, усё гэта адбылося пасля таго, як браты Люм’ер выцеснілі яго з Растова-на-Доне. А ў 1900 годзе ён апынуўся ў найбуйнейшым горадзе на беларускіх землях — Мінску.6
Беларускі журналіст Уладзімір Валожынскі піша, што ў Мінску Стрэмер арандаваў пустое памяшканне ў доме Ракоўшчыка на Захар’еўскай вуліцы (цяпер праспект Незалежнасці).7 Спачатку гэта былі толькі паказы «чароўнага ліхтара», калі магутная лямпа прапускала святло праз шкляныя дыяпазітывы і праецыравала нерухомую выяву на сцяну. Верагодна, Стрэмер паказваў і рухомыя выявы. У любым выпадку неўзабаве ён зноў адправіўся ў дарогу з кінапраектарам. Паводле Пілюгіна, у 1902 годзе Стрэмер быў у Санкт-Пецярбургу, у 1904 — у Харкаве, а ў 1905 годзе паказваў фільмы ў Маскве і Кіеве.8 Н. В. Старыкаў, які напісаў працу пра першых уладальнікаў кінатэатраў у Растове-на-Доне, адзначае, што ў 1904 годзе Стрэмер адкрыў у горадзе «пастаянны кінематограф».9 Стрэмер таксама знаходзіўся ў Пяцігорску ў 1907 годзе.10
Мінск, Захар'еўская вуліца, канец XIX стагоддзя.
Крыніца: https://ru.wikipedia.org/wiki/Захарьевская_улица_(Минск)
У 1907 годзе, паводле Валожынскага, Стрэмер вярнуўся ў Мінск. Ён зноў пасяліўся ў доме Ракоўшчыка, дзе сем гадоў раней ладзіў паказы «чароўнага ліхтара». На гэты раз ён адкрыў пастаянны кінематограф — першы ў Мінску.111 снежня 1907 года часопіс «Сіне-Фона» паведаміў пра адкрыццё кінатэатра ў Мінску, назваўшы яго «Ілюзіён».12 Газета «Кур’ер літоўскі» у Вільні (сённяшні Вільнюс) паведаміла пра тое ж самае, таксама выкарыстаўшы тэрмін «ілюзіён».13 Мы мяркуем, што тэрмін «ілюзіён» ужываўся для абазначэння ўстановы, дзе паказвалі рухомыя выявы. Яшчэ ў 1907 годзе часопіс The Moving Picture World пісаў пра праектар, адзначаючы, што дзіўна, як «настолькі складаны апарат, які стварае такую жыццепадобную ілюзію руху (курсіў наш, BFF), быў распрацаваны ўсяго за некалькі гадоў».14 Гісторык кіно Том Ганінг піша, што кіно ўяўляе сабой спосаб паказу гледачам шэрагу візуальных сцэн, «якія захапляюць сваёй ілюзорнай сілай».15
Мінск, 1903 год. М. Эпштэйн, адкрыты доступ, праз Wikimedia Commons.
Крыніца: https://garystockbridge617.getarchive.net/media/minsk-m-epstein-aa7b00
У сваіх аб’явах у іншых гарадах Стрэмер альбо выкарыстоўваў уласнае імя, альбо называў свой тэатр «Электра-біёграф». Гэты тэрмін проста паведамляў патэнцыйным гледачам, што праектар працаваў ад электрычнасці і стужкі не круціліся ручной ручкай. Аднак нам не трапляліся звесткі, што ён сам называў свой мінскі кінатэатр «Ілюзіёнам».
1 сакавіка 1908 года часопіс «Сіне-Фона» ужыў тэрмін Стрэмера і назваў яго тэатр «Электра-біёграфам». Напрыканцы 1908 года ў рэкламе ў «Сіне-Фона» Стрэмер таксама называў свой тэатр «Электра-біёграф». У той жа аб’яве ён прадстаўляў сябе як распаўсюдніка і прадаўца фільмаў, які меў «тысячы метраў» кінастужкі.15
Відавочна, Стрэмер лічыў, што менавіта яго імя прыцягвае гледачоў. Паглядзіце, напрыклад, на гэтую рэкламу ад 20 сакавіка 1909 года ў газеце «Мінскае рэха».
«Мінскае рэха», 20 сакавіка 1909 года.
Да 1909 года Стрэмер меў кінатэатры на тэрыторыі сучаснай Беларусі — у Мінску, Гомелі і Магілёве.16 Стрэмер, яго жонка і гомельскі кінатэатр згадваюцца ў апавяданні «Віхор» Л. В. Міранавай з яе зборніка «Анёлы ігралі на арфах». У гэтым апавяданні галоўны герой ідзе ў кінатэатр «Ілюзіён» у Гомелі і глядзіць выступ артысткі міс Вольта, якая з’яўляецца перад гледачамі, а за яе спінай — перад катушкай Тэслы (верагодна) — вылятаюць маланкавыя разрады.17
Амерыканская даследчыца гісторыі кіно Дэніс Янгблад піша, што сапраўдная міс Вольта здзіўляла гледачоў, прапускаючы электрычнасць праз кончыкі пальцаў, каб запальваць лямпы і цыгары. 18
Новая сусветная атракцыя!
Аргінальна! Па-за канкурэнцыяй! Аргінальна!
Упершыню ў Расіі!
Міс Люсія Вольта — 18 гадоў.
Працуе з высокім напружаннем звыш 500 000 вольт, дзякуючы чаму выконвае дзівосныя эксперыменты: з яе рук, ног, спіны — запальваюцца лямпы, факелы, цыгары і многае іншае!
Мы жывем у пару электрычнасці — таму электрычныя цуды не казкі.
Праўдзівасць гэтага пацвярджаюць рускія і замежныя атэстаты Імператарскіх тэхнічных таварыстваў.
Паказы адбываюцца пры пастаянным гарадскім электратоку і магчымыя на любой сцэне.
Для падрабязнай інфармацыі звяртацца да Т. Э. Тэнцэля,
Біёскоп Г. К. Зайлер, Екацерынаслаў.
Міс Вольта.
Жывы электрычны акумулятар.
1 Адресная книга города С.-Петербурга на 1895 г.: [4-й г. изд.]. Дополнение [Адрасная кніга горада Санкт-Пецярбурга на 1895 г.: [4-е выд.]. Дапаўненне] Поиск по архивам [Пошук па архівах] https://yandex.ru/archive/catalog/33c1ec89-bf2d-42de-8c56-a73ea6c8e1f0/712?snippet=Садовая Прагледжана 13 кастрычніка 2025 г.
Адресная книга города С.-Петербурга на 1896 г.: [5-й г. изд.] [Адрасная кніга горада Санкт-Пецярбурга на 1896 г.: [5-е выд.].] Поиск по архивам [Пошук па архівах] https://yandex.ru/archive/catalog/85b0c7f0-78b5-41a8-8b93-3f1efa322228/792?snippet=Садовая Прагледжана 13 кастрычніка 2025 г.
2 Гинзбург С. [Гінзбург С.] Кинематография доререволюционной России [Кінематаграфія дарэвалюцыйнай Расіі]. Art Publishing House, 1963, c. 17.
3 Пилюгин, А. Ю. [Пілюгін, А. Ю.] Рихард Штремер — Человек, Открывший Ростовцам Синематограф [Рыхард Штрэмер — чалавек, які адкрыў ростаўцам сінематограф]. Ростовский областной музей краеведения [Растоўскі абласны краязнаўчы музей], 2018, с. 1. https://www.academia.edu/36912293/Рихард_Штремер_человек_открывший_ростовцам_синематограф
4 Лихачев, Борис С. [Ліхачоў, Барыс С.]. Кино в России (1896–1926) [Кіно ў Расіі, 1896–1926.]. Academia, 1927, с. 24.
5 Ліхачоў, Барыс С., с. 24.
6 Арефьев Олег Николаевич [Арэф’еў Алег Мікалаевіч]. Топография Минска в XIX – Начале XX Вв. (Дипломная работа) [Тапаграфія Мінска ў XIX — пачатку XX стагоддзя (дыпломная праца).] Белорусский Государственный Университет [Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт] 2006, с. 37, са спасылкай на Первая всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. — [Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі, 1897 г.] СПб., 1904 (Санкт-Пецярбург, 1904), т. 22, с. 44.
7 Воложинский, Владимир [Валожынскі, Уладзімір], «Где в Минске был первый кинотеатр и о чем были первые минские фильмы?» [Дзе знаходзіўся першы кінатэатр у Мінску і пра што былі першыя мінскія фільмы?], Tut.by, 17 красавіка 2013 г. Архівавана ў Internet Archive. https://web.archive.org/web/20180401172506/https://news.tut.by/culture/344182.html Прагледжана 31 ліпеня 2025 г.
8 Пілюгін.
9 Стариков, Н.В. [Старыкаў, Н. В.]. Электробиографы Ростова начала XX века: техника и люди [Электрабіёграфы Растова на пачатку XX стагоддзя: тэхналогіі і людзі.]. Інжынерныя навіны Дона. http://www.ivdon.ru/uploads/article/pdf/IVD_7_Starikov.pdf_2268.pdf Прагледжана 26 лістапада 2025 г.
10 “Электробиограф при Ново-Казенной гостинице” [«Электра-біёграф» у гатэлі «Новая Казённая»] Топонимика Пятигорска [Тапанімія Пяцігорска]. http://lib.kmv.ru/projects/toponim/toponimika.php?rub=78 Прагледжана 14 ліпеня 2025 г.
11 Валожынскі.
12 Сіне-Фона, № 3, 7 снежня 1907 г., с. 11.
13 “Echa minskie” [Водгаласы Мінска]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер] 1908-01-04 (17) № 3, с. 3 (Crispa).
14 Evolution of the Moving Picture [Эвалюцыя кінематографа], The Moving Picture World, т. 1, № 18, 6 ліпеня 1907 г., с. 279.
15 Gunning, Tom [Ганінг, Том]. “The Cinema of Attraction[s]: Early Film, Its Spectator and the Avant-Garde” [«Кіно атракцыёнаў: ранняе кіно, яго глядач і авангард»]. Early Cinema: Space, Frame, Narrative [Ранняе кіно: прастора, кадр, наратыў], пад рэдакцыяй Томаса Эльзэсера, British Film Institute, 1990, с. 56–62.
16 “Кинематография” [Кінематаграфія]. Могилевский губернский журнал «Ведомости» [Магілёўская губернская газета «Навіны»]. 20 сакавіка 1909 г., с. 13.
17 Миранова, Л.В. [Міранава, Л. В.] “Вихрь” [«Віхор»] На арфах играли ангелы [На арфах ігралі анёлы]. Modern 2006.
18 Youngblood, Denise J. [Янгблад, Дэніс Дж.] Magic Mirror. Moviemaking in Russia, 1908-1918. [Чароўнае люстэрка. Кінавытворчасць у Расіі, 1908–1918] The University of Wisconsin Press, 1999, с. 65, са спасылкай на рэкламу ў «Сіне-Фона», № 8, 15 студзеня 1910 г.