У Штрэмера з’яўляецца канкурэнцыя…
і ён пачынае здымаць фільмы
Не ўсе былі ў захапленні ад кінатэатра Стрэмера. Газета «Кур’ер літоўскі» (The Kurjer Litewski), якая выходзіла ў Вільні, мела асобную рубрыку пра Мінск. У адным з матэрыялаў, апублікаваных у сярэдзіне студзеня 1908 года, адзначалася, што гэты тэатр, «які павінен быў уразіць публіку, аказаўся дакладна такім самым, як і былы «Ілюзіён»».1 Гэта, безумоўна, адсылка да «чароўнага ліхтара» Стрэмера ў Мінску ў 1900 годзе і можа сведчыць на карысць таго, што кінатэатр сапраўды называўся «Ілюзіён». Аднак гэта не з’яўляецца канчатковым доказам. Далей у артыкуле таксама скардзіліся на падрапаныя кінастужкі і адсутнасць надпісаў (верагодна, міжтытраў) на польскай мове.
З відавочным поспехам Штрэмера ў Мінску з’явілася і канкурэнцыя. У лютым 1908 года часопіс «Сіне-Фона» у апісанні мясцовых праграм згадваў як «Парыжскі ілюзіён», так і «Электра-біёграф Штрэмера».2 У наступным месяцы часопіс «Сіне-Фона» другі і апошні раз згадаў «Парыжскі ілюзіён».3 У красавіку часопіс «Сіне-Фона» ужо выкарыстоўваў назву «Ілюзіён».4
У чэрвені 1908 года часопіс «Сіне-Фона» згадвае «Электра-біёграф» М. Ліхадзебскага.5 Мы не знайшлі звестак, якія сведчылі б, што гэта быў менавіта «Парыжскі ілюзіён». Яго імя больш нідзе не сустракаецца. Часопіс «Сіне-Фона» паведамляў, што ў маі 1909 года побач са Стрэмерам быў адкрыты тэатр «Эдэн».6
Канкурэнцыя азначала, што мінчукі атрымалі больш магчымасцяў глядзець фільмы. Напрыклад, у «Парыжскім ілюзіёне» паказвалі французскі анімацыйны фільм «Подзвігі Геркулеса».7
«Подзвігі Геркулеса», 1910.
Часопіс «Сіне-Фона» таксама паведамляў, што ў Мінску дзейнічалі яшчэ два кінатэатры — «Ілюзіён» і «Мадэрн».8 Невядома, ці маецца на ўвазе пад «Ілюзіёнам» у гэтым выпадку тэатр Штрэмера або раней згаданы «Парыжскі ілюзіён», аднак, хутчэй за ўсё, гаворка ідзе пра апошні.
У студзені 1908 года Штрэмер, які ўсё яшчэ знаходзіўся ў доме Ракоўшчыка, спрачаўся з Мінскай гарадской думай наконт кошту электрычнасці для свайго кінатэатра.9 У сакавіку газета «Кур’ер літоўскі» паведамляла, што Штрэмер усталяваў бензінавы рухавік, каб забяспечыць свой кінатэатр электрычнасцю. Пры гэтым не ўдакладняецца, дзе менавіта быў усталяваны гэты рухавік — унутры будынка, звонку ці непасрэдна ў самім тэатры.10
Адзін з яго суседзяў, у суседнім памяшканні, — Каплан, які трымаў друкарню, — таксама набыў бензінавы рухавік. Ужо праз год гэтыя рухавікі аказаліся небяспечнымі.
Rakovshchick House is the three story building on the corner.
Kaplan’s Printing House is on the two story building next to it.
Менск, Францішканская-Захараўская, 1900.
Крыніца: www.allegro.pl, Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
2 лютага 1908 года часопіс «Сіне-Фона» апублікаваў разгорнуты артыкул, у якім высока ацэньвалася выкарыстанне бензінавых рухавікоў у тэатрах. У ім адзначалася, што рухавікі і трансфарматары забяспечвалі электрычнасць, дзякуючы якой фільмы паказваліся як «Электра-біёграф», гэта значыць праектар працаваў ад электрычнасці, а не прыводзіўся ў рух уручную.
Артыкул завяршаўся словамі: «З дапамогай трансфарматара, пры пастаянным току, дасягаюцца цудоўнае асвятленне і выдатная выява на экране. Кошт трансфарматара хутка акупляецца дзякуючы эканоміі электраэнергіі».11
Генератар злева, трансфарматар справа.
Крыніца: «Сіне-Фона», № 6, 1 лютага 1908 г., с. 5.
У красавіку 1908 года газета «Кур’ер літоўскі» паведамляла, што Штрэмер меў цяжкасці з кантролем дыму, які выдзяляў рухавік.12 Праз два месяцы, паводле таго ж выдання, гэтая праблема заставалася нявырашанай.13
Неўзабаве Штрэмер перайшоў ад простага паказу фільмаў да іх вытворчасці. Улетку 1908 года яго аператары на працягу 18 дзён здымалі вучэнні Мінскага вольнага пажарнага таварыства (Минское вольное пожарное общество), вядомага як МВПО. Увосень ён прадставіў фільм «Манёўры МВПО». 8 снежня 1908 года Штрэмер паказаў новую стужку — «Экскаватар — інфернальная машына за Брэсцкім вакзалам».14 15 снежня 1908 года ў кінатэатры Штрэмера адбылася прэм’ера яшчэ аднаго дакументальнага фільма яго вытворчасці — «Пажар у горадзе Мінску на Паліцэйскай вуліцы».
Мінскае Вольнае Пажарнае Таварыства, 1908.
Крыніца: https://blizko.by/notes/kak-tushili-pozhary-v-minske-130-let-nazad
Гісторык кіно Сямён Гінзбург пісаў, што Штрэмер не абмяжоўваўся Беларуссю:
Пад маркай Р. Штрэмер на экранах з’яўвіліся сюжэты, што мелі не толькі мясцовае, але і агульнарасійскае значэнне».15”
Сямён Гінзбург
Стрэмер быў адным з многіх кінааператараў у Расійскай імперыі. Гісторык кіно Вен. Вішнеўскі ўключыў яго працы ў выданне «Дакументальныя фільмы дарэвалюцыйнай Расіі, 1907–1916».16
Штрэмер і/або яго прадстаўнікі здымалі дакументальныя фільмы ў Мітаве, Кіеве, на Храшчаціку, у Санкт-Пецярбургу, на Волзе, у Адэсе, на Дняпры, у Тыфлісе, Баку, Растове-на-Доне, на Каўказе, у Нахічэвані, Палтаве, Вільні, Швецыі, а таксама ў вялікай колькасці — у Мінску.17 У 1908 годзе і большую частку 1909 года Рыхард Стрэмер, па сутнасці, і быў кіно ў Мінску.
1 "Echa Minske" [«Мінскае рэха»], Kurjer Litewski [«Літоўскі кур’ер»], № 3, 4 студзеня 1908 г. (праваслаўны каляндар) і 17 студзеня 1908 г. (сучасны каляндар), с. 3.
2 «Сіне-Фона», № 7, 15 лютага 1908 г., с. 11.
3 «Сіне-Фона», № 9, 15 сакавіка 1908 г., с. 10.
4 «Сіне-Фона», № 11, 15 красавіка 1908 г., с. 11.
5 «Сіне-Фона», № 15, 15 чэрвеня 1908 г., с. 12.
6 «Сіне-Фона», № 2, 15 кастрычніка 1909 г., с. 13.
7 «Сіне-Фона», № 7, 15 лютага 1908 г., с. 11.
8 Ibid.
9 "Echa Minske" [«Мінскае рэха»], Kurjer Litewski [«Літоўскі кур’ер»], № 25, 30 студзеня 1908 г. (праваслаўны каляндар) і 12 лютага 1908 г. (сучасны каляндар), с. 3.
10 "Echa Minske" [«Мінскае рэха»], Kurjer Litewski [«Літоўскі кур’ер»], № 65, 19 сакавіка 1908 г. (праваслаўны каляндар) і 1 красавіка 1908 г. (сучасны каляндар), с. 3.
11 «Сіне-Фона», № 6, 1 лютага 1908 г., с. 3.
12 "Echa Minske" [«Мінскае рэха»], Kurjer Litewski [«Літоўскі кур’ер»], № 101, 3 мая 1908 г. (праваслаўны каляндар) і 16 мая 1908 г. (сучасны каляндар), с. 3.
13 "Echa Minske" [«Мінскае рэха»], Kurjer Litewski [«Літоўскі кур’ер»], № 174, 31 ліпеня 1908 г. (праваслаўны каляндар) і 13 жніўня 1908 г. (сучасны каляндар), с. 3.
14 Кирик, Сергей [Кірык, Сяргей]. «Во время первых показов люди в панике выбегали из зала. С чего начиналось кино в Беларуси» [«Падчас першых кінапаказаў людзі ў паніцы выбягалі з залы. З чаго пачыналася кіно ў Беларусі»]. 1prof.by, 24 верасня 2021, www.1prof.by/news/vo-vremya-pervykh-pokazov-lyudi-v-panike-vybegali-iz-zala-s-chego-nachinalos-kino-v-belarusi/ Прагледжана 31 ліпеня 2025.
15 Гинзбург, С. [Гінзбург, С.]. Кинематография дореволюционной России [Кінематаграфія дарэвалюцыйнай Расіі]. Art Publishing House, 1963. С. 44.
16 Вишневский, Вен. [Вішнеўскі, Вен.]. Документальные фильмы дореволюционной России 1907–1916 [Дакументальныя фільмы дарэвалюцыйнай Расіі, 1907–1916]. Музей кіно, Масква, 1996.
17 Вішнеўскі.