Дзе глядзелі кіно. Кінатэатры Беларусі 1908–1910.
Мінск • Пінск • Брэст • Віцебск
Да 1907 года кінаіндустрыя ў Расійскай імперыі ўжо актыўна развівалася. Гісторык Расіі Луіза Макрэйнадс апісвае гэтую сітуацыю.
Луіза МакРэйналдс
Раннія рускамоўныя кінавыданні сведчаць, што з фарміраваннем ўласнай расійскай кінапрамысловасці ў 1908 годзе кінатэатры на тэрыторыі Беларусі пачалі актыўна развівацца.
Мінскія кінатэатры
Мінск, Захар’еўская вуліца, кiнатэатр «Эдэн», пачатак XX стагоддзя.
Крыніца: https://poshyk.info/kino-history-minsk/
З улікам неўпарадкаванага характару паведамленняў у «Сіне-Фона» цяжка дакладна вызначыць, колькі кінатэатраў было ў Мінску і каму яны належалі. 1 снежня 1907 года «Сіне-Фона» згадваў у Мінску «Ілюзіён».2 Мы ўжо ведаем, што гэта быў тэатр Штрэмера, бо на той час гэта быў адзіны вядомы нам кінатэатр у Мінску. 15 лютага і ў сакавіку часопіс «Сіне-Фона» пісаў пра тэатр, які называў «Парыжскі ілюзіён».3 У чэрвені 1908 года часопіс «Сіне-Фона» пісаў, што кінатэатрам кіраваў З. Натансон4. Мы ўпэўнены, што гэта не адносілася да тэатра Штрэмера, бо ён заўсёды называў свае кінатэатры ўласным імем.
15 кастрычніка 1909 года часопіс «Сіне-Фона» паведамляў, што ў Мінску было чатыры кінатэатры, але назваў толькі тры: «Эдэн», размешчаны побач з тэатрам Стрэмера; «Мадэрн», якім кіраваў Голд; і «Ілюзіён», як і раней, пад кіраўніцтвам Натансона. Пры гэтым тэатр Штрэмера зноў не называецца «Ілюзіёнам».5 Таксама захаваліся недатаваныя планы кінатэатра «Ілюзіён» у доме Паляка. Іншае месцазнаходжанне дазваляе меркаваць, што гэта быў не кінатэатр Штрэмера.
НГАБ, Дзмітрый Кішлевіч. Злева — рады месцаў. Уверсе справа — фасад дома Паляка.
Унізе справа — бакавы выгляд нахілу падлогі тэатра і рады месцаў.
Крыніца: TUT.BY, Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
НГАБ, Дзмітрый Кішлевіч.
Крыніца: НАРБ, фонд 101, воп. 1, справа 1740, дак. 186.
(Каб атрымаць інфармацыю пра мінскія кінатэатры ў 1911–1914 гадах, націсніце тут)
«Сіне-Фона» таксама паведаміў, што ў Мінску плануецца адкрыццё новага кінатэатра «Гігант» да сакавіка 1910 года.6 А ўжо ў маі 1910 года «Кінэ-Часопіс» абвясціў «Гігант» «найлепшым дзеючым кінатэатрам у Мінску».7
Мінск, Губернатарская вуліца. Пачатак XX стагоддзя. Дом Ракоўшчыка знаходзіцца на рагу справа. Крыху далей, за паліцэйскім, праз яго правае плячо, бачны светлы навес з надпісам, які сведчыць, што гэта кінатэатр «Мадэрн». (РНБ. Э ОТ63/1-М622 Эм 16521., Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons).
Крыніца: https://blizko.by/notes/samyy-bolshoy-samyy-staryy-i-samyy-nezhuyuschiy-vspominaem-interesnye-i-neobychnye-kinoteatry-minska_vg
Пінск
Пінск, Бернардынская вуліца, пачатак XX стагоддзя.
Крыніца: https://pl.planetabelarus.by/publications/kak-menyalis-goroda-belarusi-stolitsa-polesya-pinsk/
У ранніх часопісах узгадваецца кінатэатр у Пінску, але толькі таму, што адзіны ў горадзе кінатэатр закрылі. І, верагодна, у сувязі з пажарам у тэатры Штрэмэра ў Мінску ў кастрычніку 1909 года газета «Мінскае слова» пісала:
«Нядаўна ў нас адбылася падзея. Наш кінатэатр памёр ганебнай смерцю — але не для нейкага біёграфа. Пэўна, у кагосьці нарэшце не вытрымалі нервы. Ужо адчуваўся хваравіты пах, як кажуць у Мінску, Штрэмершчыны».8
Больш падрабязна пра пажар у кінатэатры Штрэмер будзе пазней.
Брэст
Brest, Illusion electro-theater in Kobrinz house, 1910.
Крыніца: https://www.realbrest.by/novosti/istorija-bresta/kinoteatry-dovoennogo-bresta.html
Выданне «Рэальны Брэст» пісала, што першы кінатэатр у Брэсце з’явіўся ў 1909 годзе, але яго назва не захавалася.9
А ўжо ў маі 1910 года ў горадзе дзейнічалі чатыры кінатэатры: «Ілюзіён», «Фантазія», «Аазіс» і «Арыён».10
У 1911 годзе, як адзначае «Рэальны Брэст», у Брэсце былі тры кінатэатры: «Ілюзіён», верагодна, размяшчаўся ў доме Кобрынца, а «Фантазія» — у доме Бірштэйна. Абодва знаходзіліся на Шасэйнай вуліцы (зараз праспект Машэрава). Трэці апісваўся толькі «які быў у крэпасці».11
Віцебск
Віцебск, будынак, у якім размяшчаўся першы кінатэатр. Фота Сігізмунда Юркоўскага. Канец XIX стагоддзя.
Крыніца: https://fotokrok.org/yurkovsky
У 1905 годзе ў Віцебску адкрыўся першы кінатэатр пад назвай «Рэкорд».12 Сёння ён вядомы як «Дом кіно» і лічыцца найстарэйшым кінатэатрам у Беларусі.13 У 1907 годзе «Сіне-Фона» паведамляў пра існаванне ў горадзе яшчэ аднаго тэатра — «Маскоўскі электрычны».14
«Сіне-Фона» і «Кинэ-Часопіс» пісалі, што ў красавіку 1910 года адкрыўся «Ілюзіён» пад кіраўніцтвам Лявінскага.15 У кастрычніку згадваўся «Лотас», якім кіраваў Сужамілаў.16 А ў лістападзе з’явілася інфармацыя пра «Электра-Гігант-Тэатр».17
Іншыя крыніцы сведчаць, што ў Віцебску ў 1910-х гадах працавалі шэсць кінатэатраў: «Рэкорд», «Адэон», «КіноАрс», «Ілюзіён», «Факел» і «Арт».18 А ў адным з артыкулаў замест «Факела» згадваецца «Гігант».19
Vitebsk News newspaper, 1909
1 McReynolds, Louise [МакРэйналдс, Луіза] Russia at Play [«Расія ў гульні»] (раздзел: «Фабрыкі мараў царскай Расіі»). Выдавецтва Універсітэту Корнэлл, 2003. С. 266. Даступна на: https://www.jstor.org/stable/ 10.7591/j.ctv2n7knt. У зносцы аўтарка адзначае: «Дакументацыя па заявах і праверках захоўваецца ў Маскоўскім гарадскім архіве, ф. 46».
2 «Сіне-Фона», № 3, 1 снежня 1907 г., с. 11.
3 «Сіне-Фона» № 7, 15 лютага 1908 г., с. 11 і № 9, 15 сакавіка 1908 г., с. 10.
4 «Сіне-Фона», № 15, 15 чэрвеня 1908 г., с. 12.
5 «Сіне-Фона», № 2, 15 кастрычніка 1909 г., с. 13.
6 «Сіне-Фона», № 12, 15 сакавіка 1910 г., с. 11.
7 «Кінэ-Часопіс», № 8, 8 мая 1910 г., с. 9.
8 «Сіне-Фона», №. 1, 1 кастрычніка 1910, с. 14-15. Падрабязней пра пажар у тэатры Штрэмера — у наступным артыкуле.
9 «Кино довоенного Бреста» [Кінатэатры даваеннага Брэста]. Настоящий Брест [Рэальны Брэст], 11 верасня 2021. https://www.realbrest.by/novosti/istorija-bresta/kinoteatry-dovoennogo-bresta.html Прагледжана 8 сакавіка 2025 г. У артыкуле цытуецца праца В. Мароза і В. Яжэлава «Ад Берасця да Брэста: з стагоддзя ў стагоддзе». Прагледжана 8 сакавіка 2025 г.
10 «Кінэ-Часопіс», № 7, 23 красавіка 1910 г., с. 10.
11 Кінатэатры даваеннага Брэста.
12 "Дом Кіно" ЦБСВІТ. Абноўлена 13 чэрвеня 2023 г. https://www.cbsvit.by/index.php/2012-05-10-07-15-06/gorodskie-istorii/4290-dom-kino Прагледжана 7 сакавіка 2025 г.
13 Василеч, Артемий [Васілеч, Арцём] «Ці ведаеце вы, што першы кінапаказ у Беларусі адбыўся ў Віцебску ў 1898 годзе?» SB.by hhttps://www.sb.by/author/1567039-artemiy-vasilevich-20230412/ Прагледжана 8 сакавіка 2025 г.
14 «Сіне-Фона», № 3, 1 снежня 1907 г., с. 11.
15 «Кінэ-Часопіс», № 10, 8 чэрвеня 1910 г., с. 17.
16 «Кінэ-Часопіс», № 20, 23 кастрычніка 1910 г., с. 24.
17 «Кінэ-Часопіс», № 22, 23 лістапада 1910 г., с. 12.
17 «Дом Кіно» https://www.cbsvit.by/index.php/2012-05-10-07-15-06/gorodskie-istorii/4290-dom-kino
18 Вересек, Анастасия [Вересек, Анастасія]. «Дзе ў Віцебску знаходзіліся 11 кінатэатраў і чаму яны былі асаблівыя» Vitebsk Courier, 22 June 2020. https://dzen.ru/a/XvC3CjPGuUfgQWVG Прагледжана 8 сакавіка 2025 г.
19 «Сіне-Фона», № 14, 15 красавіка 1910 г., с. 20.