Дзе глядзелі кіно.
Кінатэатры Беларусі.
1908–1910
Гомель • Гродна • Ворша • Слуцк
Гомель
Гомель, Мільённая вуліца, Канец XIX стагоддзя
Крыніца: http://tutejszy.ru/vitebskaya/orshanskij/orsha/196-zarozhdenie-goroda-orsha
У 2023 годзе сацыяльная сетка «ВКонтакте» апублікавала артыкул, у якім паведамлялася: «Паводле некаторых крыніц, зямляк братоў Люм’ер, нейкі Жуно, арганізаваў адзін з першых кінапаказаў у Гомелі. У 1902 годзе прадпрымальнік Жуно прыбудаваў да сваёй крамы, што знаходзілася ў пачатку Румянцаўскай (цяпер Савецкай) вуліцы, дадатковае памяшканне, дзе і паказваў першыя фільмы».
Далей у артыкуле адзначаецца, што кінапаказ адбыўся таксама ў «будынку чыгуначнай школы, якая знаходзілася недалёка ад Лібава-Роменскай чыгуначнай станцыі».1
У студзені 1910 года, паводле «Кіне-журнала», у Гомелі дзейнічалі два кінатэатры. Адзін з іх называўся тэатр Штрэмера (хоць, як мы ўжо ведаем, любы тэатр, звязаны з ім, звычайна называлі яго імем — незалежна ад афіцыйнай назвы). Уладальнікам тэатра быў спадар Соскараў.2 У лістападзе таго ж года згадвалася ўжо пра тры кінатэатры ў Гомелі.3
Гомель, Мясніцкая вуліца, гасцініца «Савоя», пачатак XX стагоддзяю
Крыніца: https://orda.of.by/.add/gallery.php?gomel/savoy/sf
У той самай публікацыі «УКантакце» далей паведамлялася: «…у 1911 годзе ў лепшай гасцініцы Гомеля — “Савоя” (на месцы сённяшняга Старога ўнівермага) — адкрыўся кінатэатр “Тэатр мастацтваў”. Калі верыць рэкламе, трохузроўневая зала “Мастацкага” на 800 месцаў была абсталявана паводле ўзору лепшых сталічных кінатэатраў. Гасцініца “Савоя” і вакзал у Гомелі былі аднімі з нешматлікіх месцаў, меўшых электрычнае асвятленне. На Румянцаўскай вуліцы, у доме Цырліна (пазней там размяшчаўся магазін “Кругагляд”), адкрыўся электратэатр Штрэмера. Хутка яго пачалі называць “Мулен Руж” — у перайманніі знакамітага парыжскага кабарэ».
Аўтар таксама адзначае, што пазней у Гомелі дзейнічаў яшчэ адзін кінатэатр пад назвай «Мроі».4
Гродна
Таццяна Касатая на сайце «Harodnia» піша пра першыя кінатэатры ў Гродне: «У правінцыйным Гродне першы кінатэатр пачаў працаваць у 1908 годзе ў так званым доме Чэрткі, што знаходзіўся на Саборнай вуліцы (сучасная Савецкая). Уладальнік — нейкі Якаў Крывашэін — даў яму даволі гучную назву: “Электра-біяграф”».
Далей у артыкуле гаворыцца: «Праз некаторы час, з дазволу губернатара, мяшчанін Раман Завістоўскі перабудаваў свой уласны дом пад кінатэатр “Люкс”.» Прыкладна тады фільмы «круцілі» на сённяшняй Тэлеграфнай, на плошчы Цізенгаўза, якая тады звалася Саборнай.5
Гродна, Саборная вуліца, 1904.
Крыніца: https://boudewijnhuijgens.getarchive.net/amp/media/horadnia-vilenskaja-goradnya-vilenskaya-1904-2-9f9463
Дзяніс Тарсюк у сваім артыкуле за 2021 год у выданні «VGR» дапаўняе нашы веды пра кінатэатры Гомеля: «Кінатэатр «Люкс» таксама размяшчаўся на Савецкай вуліцы — на месцы цяперашняга гандлёвага цэнтра «Нёман». Як і многія кінатэатры ў свеце, «Люкс» дапаўняў кінапаказы «вадзевілямі, камедыямі і сцэнічнымі нумарамі».6
Другі артыкул называе кінатэатр на плошчы Цізенгаўза — «Адэон».7
У лістападзе 1909 года ў Гродне дзейнічалі «Электра-Біяграф» пад уласнасцю Воліна і кампаніі і «Ілюзіён» у спецыяльна пабудаваным драўляным будынку, якім валодаў спадар Ермакоў.8 У 1910 годзе колькасць кінатэатраў у Гродне вырасла з трох да чатырох. «Сіне-Фона» ў красавіку 1910 года паведамляў пра адкрыццё «Люкса» ў лютым.9
«Кінэ-Часопіс» у верасні 1910 года пісаў, што «зараз у Гродне — чатыры электратэатры».10
Ворша
Ворша, мост праз Днепр, канец XIX стагоддзя.
Крыніца: http://tutejszy.ru/vitebskaya/orshanskij/orsha/196-zarozhdenie-goroda-orsha
У 1910 годзе ў выданні «Сіне-Фона» паведамлялася, што ў Воршы быў «адзін Электра-Біяграф».11
Слуцк
Слуцк, кірмаш на гарадской плошчы, пачатак XX стагоддзя.
Крыніца: https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/toponim/2609/6001/
«Слуцк. Мінская губерня. Тут быў адкрыты кінатэатр “Эдысан”, заснаваны ўладальнікамі аднайменнага тэатра ў Лідзе (Віленская губерня)».12 Паводле артыкула на сайце «Стары Слуцк», «Эдысан» пачаў працу ў 1904 годзе ў будынку гасцініцы «Брыстоль». Гэты будынак быў знесены ў 1980-х гадах.13
1 «С пианистами в 30-х и с драками и поножовщиной в 80-х. Как появлялись, развивались, процветали и угасали гомельские кинотеатры» [З піяністамі ў 30-я і з бойкамі ды панажоўшчынай у 80-я. Як з’яўляліся, развіваліся, квітнелі і згасалі гомельскія кінатэатры]. 25 студзеня 2023. https://vk.com/@gomeltoday-s-pianistami-v-30-h-i-s-drakami-i-ponozhovschinoi-v-80-h-kak Прагледжана 8 сакавіка 2025.
2 «Кінэ-Часопіс», № 8, 23 лістапада 1910 г., с. 13.
3 «Сіне-Фона», № 13, 1 красавіка 1910 г., с. 14.
4 «С пианистами в 30-х и с драками и поножовщиной в 80-х. Как появлялись, развивались, процветали и угасали гомельские кинотеатры» [З піяністамі ў 30-я і з бойкамі ды панажоўшчынай у 80-я. Як з’яўляліся, развіваліся, квітнелі і згасалі гомельскія кінатэатры]. 25 студзеня 2023. https://vk.com/@gomeltoday-s-pianistami-v-30-h-i-s-drakami-i-ponozhovschinoi-v-80-h-kak Прагледжана 8 сакавіка 2025.
5 Касатая, Татьяна [Касатая, Таццяна]. «Кинематограф как часть повседневной городской жизни Гродно в начале ХХ в.» [Кінематограф як частка паўсядзённага гарадскога жыцця Гродна на пачатку ХХ стагоддзя]. Гародня https://harodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/32-kinematograf-grodno%20accessed%20March%208 Спасылка Юсубава, Н. «Эдэн» у свеце сапраўднага кіно. Вячэрні Гродна, — 2001. — 19 снежня. Прагледжана 8 сакавіка 2025.
6 Тарасюк, Денис [Тарасюк, Дзяніс]. «Синема, синема, синема — без тебя мы без ума. История гродненского кинематографа» [Сінема, сінема, сінема — без цябе мы як без розуму. Гісторыя гродзенскага кінематографа]. 19 сакавіка 2021. https://vgr.by/2021/03/19/sinema-sinema-sinema-ot-tebya-myi-bez-uma-istoriya-grodnenskogo-kinematografa/ Прагледжана 8 сакавіка 2025.
7 «Свет «Красной звезды». История гродненского кинематографа. [Святло «Чырвонай зоркі». Гісторыя гродзенскага кінематографа]. ПраРэгіён24 Перспектыва. https://proregion24.by/news/culture/svet-krasnoj-zvezdy-istoriya-grodnenskogo-kinematografa/ Прагледжана 8 сакавіка 2025.
8 «Сіне-Фона», № 3, 1 лістапада 1909, с. 13.
9 «Сіне-Фона», № 13, 1 красавіка 1910, с. 14.
10 «Кінэ-Часопіс», № 16, 8 верасня 1910, с. 10.
11 «Сіне-Фона», № 14, 15 красавіка 1910, с. 20.
12 «Сіне-Фона», № 22, 15 жніўня 1912, с. 18.
13 Богдашич Сергей [Багдашыч Сяргей]. «Синематограф по-слуцки: от «Эдисона» до «Беларуси» [Сінематограф па-слуцку: ад “Эдысана” да “Беларусі”]. 18 снежня 2015. https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/History_organizations/5571/ Прагледжана 10 сакавіка 2025.