Кінарэсбел губляе кінатэатры
Праверка Рабоча-сялянскай інспекцыі (Рабкрын), а таксама адказы кіраўніка Кінарэсбела Мойшы Дынерштэйна, яго намесніка Самуіла Рахліна і Наркамасветы былі завершаныя і пададзеныя да канца жніўня 1922 года. Цяпер рашэнне павінен быў прыняць Савет народных камісараў БССР (Саўнаркам).
Тым часам 10 верасня 1922 года газета «Звязда» паведамляла, што Кінарэсбел пяць дзён на тыдзень прадастаўляў кінатэатр «Мадэрн» для дзіцячых прытулкаў. Там паказвалі фільмы «Спячая царэўна» (верагодна, стужку вытворчасці кампаніі Ханжонкава), «Спячая царэўна і сем асілкаў», «Казка пра рыбака і рыбку», а таксама «Дваранскае гняздо».1
Да нашых дзён захаваліся асобныя кадры з фільма «Казка пра рыбака і рыбку».
Спячая царэўна і сем асілкаў, 1914.
Крыніца: https://znanierussia.ru/articles/Сказка_о_мёртвой_царевне_и_о_семи_богатырях
«Спячая царэўна» (фільм таксама быў вядомы пад іншымі назвамі, найперш — пад назвай пушкінскай казкі, паводле якой ён быў пастаўлены: «Сказка о мёртвой царевне и семи богатырях» — «Казка аб мёртвай царэўне і аб сямі асілках») у 1951 годзе быў пераасэнсаваны ў выглядзе анімацыйнага фільма.2
Спячая царэўна і сем асілкаў, версія 1951 года
10 верасня «Звязда» таксама паведамляла, што «рамонт кінатэатра “Гігант”» (яго ўсё яшчэ не называлі па-новаму — «Чырвоная зорка») быў амаль завершаны, а А. А. Шапіра збіраўся арандаваць памяшканне на снежань для тэатральных пастановак. 3
Пасля гэтага ўлады ўвялі абмежаванні на час працы кінатэатраў і іншых забаўляльных устаноў. 15 верасня ў «Звяздзе» было напісана, што Народны камісарыят унутраных спраў рыхтуе пастанову, паводле якой «тэатры, кінатэатры, клубы і іншыя месцы забаў» павінны будуць зачыняцца апоўначы. Да таго часу яны працавалі да трэцяй ці чацвёртай гадзіны раніцы. Меркавалася, што новыя абмежаванні павінны былі не даваць «пралетарскаму элементу» падстаў заседжвацца да позняй ночы і спазняцца на працу. 4
У той жа дзень, 15 верасня, Саўнаркам прыняў рашэнне вывесці кінатэатры з падпарадкавання Кінарэсбела і перадаць іх гарадскому аддзелу народнай адукацыі — ГарАНА. 5
Газета «Звязда» паведаміла пра гэта 23 верасня, дадаўшы, што гарАНА возьме кінатэатры пад свой кантроль да 1 кастрычніка. 6
У лістападзе ўлады распачалі некалькі спраў супраць людзей, звязаных з тэатрам і кіно. Найбольш вядомым сярод абвінавачаных быў Самуіл Рахлін, якога да таго часу ўжо адхілілі ад пасады намесніка кіраўніка Кінарэсбела. 7
Сярод іншых фігурантаў былі:
Аляксей Громаў, 26 гадоў, былы кіраўнік мастацкага аддзела пры Галоўпалітпрасвеце;
Гірш Ліберман, 26 гадоў, кіраўнік аддзела забеспячэння пры Громаве; А. А. Шапіра, 40 гадоў, які незадоўга да гэтага падпісаў дамову арэнды тэатра «Чырвоная зорка»;
A.A. Shapiro, 40 years old, had just signed a lease for the Red Star theater.
Хая Оксенкруг, 21 год, мастачка па касцюмах;
Фёдар Зелянкевіч, 49 гадоў, адказны за тэатральны рэквізіт;
Юдэль Залманавіч Мінькоў, 25 гадоў (пасада не пазначалася, але, верагодна, быў звязаны з кантролем продажу квіткоў); 8
Леанід Сагайдачны, 18 гадоў, намеснік кіраўніка тэатральнага аддзела;
Сямён Дабвалюбаў, таксама вядомы як Брод, 38 гадоў, кіраўнік тэатральнага аддзела;
Яўсей Ліфшыц, 30 гадоў, цырульнік, які займаўся парыкамі для тэатра;
Абрам Сляпян, 30 гадоў, загадчык склада.
Рэвалюцыйны трыбунал, 1920.
Крыніца: https://little-histories.org/2014/04/soviet_tribunal/
Усе яны паўсталі перад Рэвалюцыйным трыбуналам 25–28 лістапада 1922 года. Ніводнае з абвінавачанняў не тычылася Кінарэсбела.
Рахліна прызналі вінаватым у тым, што ён прасіў Громава выдаць яму «неабходную колькасць мануфактуры на касцюмы і бялізну», хоць, паводле абвінавачання, мусіў разумець, што такая просьба парушае артыкул Крымінальнага кодэкса, які забараняў асабістыя пазыкі. Неўзабаве пасля гэтага яго канчаткова адхілілі ад працы ў Кінарэсбеле.
Громава прызналі вінаватым у самой выдачы гэтай пазыкі. Аднак трыбунал улічыў службу абодвух у Чырвонай арміі і не стаў прызначаць больш суровага пакарання, абмежаваўшыся патрабаваннем кампенсацыі нанесенай шкоды.9
Шапіра і Оксенкруг былі асуджаныя да аднаго года зняволення кожны. Шапіра — за распараджэнне перавезці тэатральныя заслоны з аднаго тэатра ў іншы, Оксенкруг — за выдачу касцюмаў без належнага ўліку. Аднак абодва трапілі пад амністыю і пакаранне не адбывалі.10 Абвінавачанні супраць астатніх фігурантаў былі прызнаныя недаказанымі.11
Нават страціўшы кінатэатры, Кінарэсбел працягваў працу, спрабуючы не паўтараць ранейшых памылак. 15 лістапада нейкі чалавек па прозвішчы Левін звярнуўся ў Кінарэсбел з прапановай як прыватная асоба заняцца пастаўкай фільмаў у Мінск. 12 Верагодна, ён таксама прасіў дазволу аднавіць працу кінатэатра «Люкс», хоць у захаваным лісце пра гэта не згадваецца.
22 лістапада «Звязда» апублікавала адказ: «У сувязі з тым, што тэатры з’яўляюцца найперш культурна-асветніцкімі ўстановамі, перадача кінематографа ў прыватныя рукі прызнаецца немагчымай».13 Звестак пра тое, ці пастаўляў Левін фільмы пазней, не захавалася.
1 «Кинематограф для детей и слушателей партшкол» [Кінематограф для дзяцей і слухачоў партшкол]. Звезда [Звязда], нум. 215 (1216), 10 верасня 1922 г.
2 Сказа о мертвой царене и о семь богатырях [Спячая царэўна і сем асілкаў]. https://www.kino-teatr.ru/mult/movie/sov/84266/annot/. Прагледжана 23 снежня 2025 г.
3 «Театральная хроника» [Тэатральная хроніка]. Звезда [Звязда], нум. 215 (1216), 10 верасня 1922 г.; «Договор» [Кантракт] Без даты. Национальный архив Республики Беларусь [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь], фонд 101, вопіс 1, справа 1740, дакумент 204.
4 «Время закрытия театров и увеселительных мест» [Час закрыцця тэатраў і забаўляльных устаноў]. Звезда [Звязда], нум. 219 (1220), 15 верасня 1922 г.
5 «Протокол № 25» [Пратакол нум. 25], 15 верасня 1922 г. НАРБ, фонд 15, вопіс 1, справа 28, дакументы 73–73б. Абедзве назвы фактычна абазначалі аддзел народнай адукацыі. Паміж імі былі пэўныя нюансы, але ў асноўным гаворка ішла пра адну і тую ж установу.
6 «Кинематографы» [Кінематографы]. Звезда [Звязда], нум. 226 (1227), 23 верасня 1922 г.
7 Рахліна не было ў абноўленым спісе кіраўніцтва кінатэатраў. «Штат» [Штат], 17 лістапада 1922 г. НАРБ, фонд 42, вопіс 1, справа 116, дакумент 121.
8 Приказ № 35 [Загад нум. 35], 4 лістапада 1921 г. НАРБ, фонд 42, вопіс 1, справа 1052, дакумент 25.
9 «Социалистическая Советская Республика Белоруссия, Революционный трибунал Республики, Протокол Судебного Заседания» [Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь, Рэвалюцыйны трыбунал Рэспублікі, Пратакол судовага пасяджэння]. 25–28 лістапада 1922 г. НАРБ, фонд 101, вопіс 1, справа 174, дакументы 247–251.
10 Ibid.
11 Ibid.
12 «Заявление» [Заява], 12 лістапада 1922 г. НАРБ, фонд 6, вопіс 1, справа 124, дакумент 105.
13 «Отказ о сдаче кино» [Адмова ў перадачы кіно]. Звезда [Звязда], нум. 61 (1062), 12 сакавіка 1922 г.