Страчаная справа
Гэты артыкул працягвае серыю папярэдніх матэрыялаў, у якіх разглядаецца перыяд пасля ліквідацыі «Кінарэсбела».
Кіраўнік Кінарэсбела Мойша Дынерштэйн і яго намеснік Самуіл Рахлін далі на «Акт № 30» Рабоча-сялянскай інспекцыі адказ, які выглядае амаль фармальным. Яны адзначылі, што атрымалі арганізацыю без абаротных сродкаў (падобная сітуацыя паўторыцца праз некалькі гадоў пры стварэнні Белдзяржкіно), а таксама тры кінатэатры ад Галоўпалітпрасвета (аддзела палітычнай асветы), «—але атрымалі іх разам з усімі даўгамі, з усімі нявыплачанымі бягучымі абавязацельствамі, з усімі фінансавымі стратамі і з цалкам недысцыплінаваным штатам супрацоўнікаў…».
Пра прыватныя кантракты, заключаныя Фотакінааддзелам, яны не згадвалі, але падкрэслілі, што новых заключаць не будуць, бо лічаць прыватных падрадчыкаў «ненадзейнымі».1
Правяраючыя засталіся незадаволеныя рэпертуарам кінатэатра «Чырвоная зорка» ў Мінску.
Крыніца: https://facebook.com/MinskPhotoHistoryNew
Адказ Наркамасветы не выглядаў пераканаўча. У двухстаронкавым тэксце заключэння сцвярджалася, што праверка была заўчаснай, бо на той момант Кінарэсбел існаваў усяго толькі шэсць тыдняў. Акрамя таго, у заключэнні падкрэслівалася, што дзейнасць Кінарэсбела «карэнным чынам адрозніваецца ад дзейнасці Кінематаграфічнай Секцыі Галоўпалітпрасвета». Таксама былі згаданыя асобы, якіх Наркамасветы лічыў ініцыятарамі спроб дыскрэдытаваць «Кінарэсбел».
Гэтыя асобы, выцесненыя дзяржаўнай манаполіяй на фотакінаіндустрыю, звярнуліся да метадаў “канкурэнцыі ў стылі НЭПу (новай эканамічнай палітыкі Леніна)”, каб з самага пачатку дыскрэдытаваць «Кінарэсбел» і падрэзаць яму крылы.»2
З «Заключэння» Юрыдычнага аддзела Наркамасветы наконт праверкі «Кінарэсбелу»
З вялікай доляй упэўненасці можна меркаваць, што пад «гэтымі асобамі» меліся на ўвазе Маркус Мнушкін, які, як мы ўжо згадвалі, заключыў кантракт на кіраванне кінатэатрам у Бабруйску, і Марк Аронаў, каторы меў кантракт на пастаўку фільмаў. Абодва гэтыя кантракты, натуральна, былі заключаныя яшчэ Фотакінааддзелам (каб паглядзець, дзе мы раней абмяркоўвалі гэтыя кантракты, націсніце тут).
І тым не менш, найбольш жорсткай прэтэнзіяй з боку Наркамасветы ў дачыненні да праверкі было толькі адно слова — «заўчасная».3
Рахлін выступіў з асобным адказам, у якім рэзка раскрытыкаваў гэты акт. У наступным фрагменце ён згадвае М. Белкінда, якога ў 1921 годзе прызначылі кіраўніком Фотакінааддзела пасля таго, як папярэдні кіраўнік, Абрам Ліфшыц, быў зняты з пасады і арыштаваны (гл. тут) На момант закрыцця Фотакінааддзела Белкінд ужо не працаваў у Кінарэсбеле.
Між іншым, прыведзеныя ў акце “факты” не з’яўляюцца дакументальнымі доказамі, як гэта адзначаецца і ў самім дакуменце, а ўсяго толькі “ўспамінамі” — у прыватнасці, Белкінда, які выказваўся ў маёй прысутнасціі, ужываючы словы кшталту “здаецца”, “магчыма” і не мог нічога ўспомніць дакладна». 4
С. Рахлін
Рахлін таксама пералічыў фільмы, якія Кінарэсбел планаваў паказваць у Мінску: «Генуэзская канферэнцыя», «Нецярпімасць» (відавочна, фільм Дэвіда Уорка Грыфіта), «Плынь», «Залатая восень» (Расія, 1918), «Галгофа жанчын», «Жу-Жу» (фільм пра «афрыканскую малпу», які раней ужо паказвалі ў Мінску), гл. тут) а таксама «Айцец Сергій»5 (на той час ужо правераная стужка). (гл. тут).
У фрагменце з фільма «Генуэзская канферэнцыя» цітры выглядаюць так, быццам яны напісаны крэйдай на школьнай дошцы.
Нам не ўдалося знайсці звестак пра фільм «Плынь», затое атрымалася адшукаць інфармацыю пра «Залатую восень», «стужку 1918 года пра жыццё французскай арыстакратыі», у якой здымаліся Марыя Ведрынская і Уладзімір Стрыжэўскі. Рэжысёрам выступіў Аляксандр Іваноўскі.
«Галгофа жанчын» — фільм 1919 года з удзелам Наталлі Лісенкі і Уладзіміра Гайдарава, пастаўлены рэжысёрам Якавам Пратазанавым.
Уладзімір Стрыжэўскі.
Крыніца: Daydreams Early Cinema Database. https://daydreams.museum/film/48bd19066e8b5d00e41b84bc0967f70f/?tab=video
Плакат да фільма «Галгофа жанчын».
Крыніца: https://www.csfd.cz/film/479870-golgofa-zhenshchiny/galerie/plakaty/
Рахлін таксама скардзіўся на тое, якія фільмы патрабавалі паказаць правяраючыя. Ён падкрэсліваў, што іх выбіралі не «свабодна», а па настойлівым патрабаванні прадстаўніка мясцовага камітэта, які настойваў менавіта на гэтых назвах і адхіляў іншыя. (Як ужо адзначалася раней, гаворка ішла пра стужкі «Маска граху», «Пакуты кахання», «Гулец», «Дваранскае гняздо» і *«Адкупленне крывёю»7 (Гл. тут))
Рахлін звяртаў увагу і на тыя фільмы, якія камісія не паглядзела. Сярод іх былі «Спячая прынцэса» (таксама вядомая як «Спячая царыца»), «Будзем як сонца» і «Каханне пад паўднёвым сонцам» (альбо «Козы і казляняты»). Апошняя стужка таксама вядомая пад назвай «Козы… козачкі… казлы…». (для зручнасці будзем называць яго проста «Козы»). Хаця згадкі пра «Будзем як сонца» і «Козы» сустракаюцца ў розных кнігах па гісторыі расійскага кіно, фотаздымкаў з гэтых фільмаў, здаецца, не захавалася.
Аднак мы можам паказаць вам вядучых акцёраў з «Коз» Наталлю Каванько і Віктара Туржанскага8 а таксама Мікалая Радзіна і Алега Фрэліха з «Будзем як сонца».9 Дарэчы, Алег Фрэліх пазней стаў рэжысёрам у новай Беларускай дзяржаўнай кінастудыі, Белдзяржкіно.
Наталля Каванька, фільм «Козы… козачкі… казлы…».
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/euro/251949/foto/1292300/
Мікалай Радзін, фільм «Будзем як сонца».
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33419/foto/120452/
Віктар Туржанскі, фільм «Козы… козачкі…»
Крыніца: https://matsam.livejournal.com/4431791.html
Алег Фрэліх, пазней рэжысёр Белдзяржкіно, «Будзем як сонца».
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/6866/foto/615047/
Дынерштэйн і Рахлін фактычна не мелі шанцаў — і, відаць, самі гэта разумелі, улічваючы, як хутка была праведзеная праверка і наколькі слабымі былі яе падставы. Кінарэсбел і Дынерштэйн пратрымаліся яшчэ некаторы час, але Рахліна хутка адхілілі ад працы. У выніку «Кінарэсбел» паступова аслабеў і неўзабаве быў ліквідаваны.
1 В КОЛЛЕГИЮ НАРКОМПРОСА, Директор Киноресбел М. Динерштейна и С.Рахлина, ДОКЛАДНАЯ ЗАПИСКА [У КАЛЕГІЮ НАРКАМПРОСА, дакладная запіска дырэктара «Кінарэсбел» М. Дынерштэйна і С. Рахліна] Национальный архив Республики Беларусь, (НАРБ) [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь, (НАРБ)], фонд 42, вопіс 1, справа 133, с. 37–38.
2 Заключение юрисконсульта Народного Комиссариата Просвещения Белоруссии по вопросу с ревизии Киноресбела [Заключэнне юрысконсульта Народнага камісарыята асветы Беларусі па пытанні рэвізіі «Кінарэсбел»]. 22 жніўня 1922 г. НАРБ фонд 42, вопіс 1, справа 133, с. 32 і 32б.
3 Ibid.
4 Рахлин, С. [Рахлін, С.] В Народный Комиссариат Рабоче-Крестьянской Инспекции, Зам. Управляющего Киноресбел С. Рахлина, Объяснениея Акту № 30 [У Народны камісарыят Рабоча-Сялянскай інспекцыі, тлумачэнні да акта № 30 намесніка кіраўніка «Кінарэсбел» С. Рахліна] 1 жніўня 1922 г. НАРБ фонд 42, вопіс 1, справа 133, с. 39–42.
5 Ibid.
6 Голгофа женщины [Галгофа жанчыны]. Kino-Teatr.ru [Кіна-тэатр] https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/13317/annot/. Прагледжана 20 лістапада 2025 г.
7 Рахлін.
8 Козы... козочки... козлы... [Казы… казочкі… казлы…] https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/12618/titr/. Прагледжана 20 лістапада 2025 г.
9 Грашэнкава, с. 91; Вішнеўскі, с. 194.