Антысемітызм і Дзяржкіно
Другія фактары, звязаныя з праверкай
Застаецца разгледзець яшчэ два пытанні, якія тычацца праверкі Рабкрынам (Рабоча-сялянская інспекцыя) дзейнасці «Кінарэсбела». Першае — як змены ў Маскве паўплывалі на яго працу. Бо «Кінарэсбел» арыентаваўся на рашэнні Масквы. Другое — ці быў антысемітызм адным з матываў правядзення гэтай праверкі.
Змены ў Маскве
Гісторык Вэнс Кеплі-малодшы апісваў сітуацыю ў Маскве пасля грамадзянскай вайны. Падобнае развіццё падзей можна ўявіць і ў Мінску.
Калі коратка, дэкрэт 1919 года, які «нацыяналізаваў» кінематограф, фактычна падштурхнуў кіраўнікоў студый (у Мінску, наколькі вядома, такіх не было) і ўладальнікаў кінатэатраў закрывацца і вывозіць усё, што яшчэ мела каштоўнасць. Калі ўладальнікі апыналіся ў цяжкіх фінансавых становішчах, яны маглі проста перадаць кінатэатры дзяржаве — разам з даўгамі.
«Дзяржава брала на сябе адказнасць за збанкрутаваныя кінатэатры, многія з якіх неўзабаве разбураліся: гараджане разцягвалі будынкі на дровы і іншыя прыдатныя матэрыялы, асабліва ў самыя цяжкія часы грамадзянскай вайны. Усё гэта разам істотна ўскладняла задачу наступнага аднаўлення кінапракатнай інфраструктуры».
М. Чарамных. Плакат эпохі НЭПу «Вось справаздача перадсавета таварыша Леніна за 1921 год».
Крыніца: https://ls.pushkininstitute.ru/lsslovar/?title=Медиатека:Плакаты_времен_НЭПа
НЭП пачаў паступова аднаўляць дабрабыт гарадскога сярэдняга класа — менавіта той групы, якая магла дазволіць сабе траціць грошы на кіно. Як пазней прызнаў кіраўнік Наркамасветы ў Маскве Анатоль Луначарскі, аднаўленне камерцыйнага кінатэатральнага паказу ў гарадах ішло на карысць усёй кінаіндустрыі і адначасова падтрымлівала намаганні па распаўсюджванні кіно для рабочых і сялян.
Бальшавіцкая ўлада з самага пачатку не мела дастаткова рэсурсаў, каб самастойна кіраваць гэтымі кінатэатрамі, і таму шукала тых, хто мог бы ўзяць гэта на сябе. У часы НЭПа кіраванне камерцыйнымі кінатэатрамі бралі на сябе прафсаюзы, гарадскія ўлады, кінакампаніі і прыватныя асобы.2
Вэнс Кеплі-малодшы
Гэта, на нашу думку, пацвярджае, што рэакцыя Наркамасветы на праверку як на «заўчасную» была абгрунтаванай. «Кінарэсбел» проста не меў дастаткова часу, каб узяць сітуацыю пад поўны кантроль.
Пытанне антысемітызму
Застаецца яшчэ адно пытанне, якое застаецца адкрытым у сувязі з праверкай Кінарэсбела ў 1922 годзе. Гэта тое ж самае пытанне, што паўставала і падчас праверкі Фота-кінааддзела ў 1921 годзе: ці былі дзеянні ўладаў накіраваныя супраць яўрэяў? Гэтае пытанне нельга абысці, бо ў абодвух выпадках менавіта яўрэі — калі не выключна, то ў большасці — панеслі наступствы.
Самі наступствы могуць указваць на магчымыя намеры, але не даюць канчатковага адказу. Ёсць сведчанні, што Абрам Ліфшыц (яўрэй), узначальваючы Фота-кінааддзел, карыстаўся не зусім празрыстымі схемамі, хоць і пры гэтым паведамляў уладам пра значную частку (калі не пра ўсе) сваіх дзеянняў.3
Шлома Шнітман (таксама яўрэй) падаў свой кантракт на зацвярджэнне ўладам. І яны, па сутнасці, выканалі сваю задачу — разабрацца з пасляваенным хаосам і забяспечыць кінатэатры фільмамі ў межах кампетэнцыі Фота-кінааддзела.
Яўрэйская сям’я. Горад Мазыр, Беларусь. Пачатак ХХ стагоддзя.
Крыніца: https://mozyrxxvek.blogspot.com/2013/10/blog-post_29.html
Несцяровіч, намеснік кіраўніка аддзела, быў цесна звязаны з сям’ёй Шнітмана (яго дачка лічыла яго сваім жаніхом або мужам), аднак у выніку быў прызнаны «пешкай» у гэтай схеме, а не яе паўнавартасным удзельнікам.
У выпадку з Кінарэсбелам суправаджальныя запіскі Сайкоўскага і Штэйна, прыведзеныя вышэй, выразна паказваюць, што правяраючыя імкнуліся дамагчыся звальнення Дзінерштэйна і Рахліна (абодва яўрэі).
У той жа час іншыя дакументы сведчаць, што, прынамсі, адзін з калегаў — Громаў — высока ацэньваў Рахліна: «Я амаль не ведаю яго як чалавека, але як кіраўнік ён, на маё глыбокае перакананне, быў цалкам падрыхтаваны і вопытны. Нашы працоўныя месцы былі побач». 4
Гэтае сцвярджэнне можа сведчыць пра тое, што праверка была звязаная не з этнічным паходжаннем Дзінерштэйна і Рахліна, а з нечым іншым. Магчыма, прычына была асабістай — або ж тычылася планаў адносна Кінарэсбела і яго кінатэатраў. Сведчанні супрацоўнікаў (глядзець iх тут) паказваюць, што з-за фінансавых цяжкасцяў «Кінарэсбела» Дынерштэйн і Рахлін, верагодна, разглядалі магчымасць скарачэння заробкаў або колькасці работнікаў, каб зрабіць кінатэатры прыбытковымі.
Яўрэі на рынку ў Слоніме, Беларусь, 1920 год.
Крыніца: https://www.chabad.org/library/article_cdo/aid/7155106/jewish/12-Facts-About-the-Jews-of-Belarus.htm
Гэта магло быць дастатковай падставай, каб Рабоча-сялянская інспекцыя ініцыявала праверку. Разам з тым праверка магла стаць і своеасаблівым абыходным ходам з боку Баліцкага, намесніка кіраўніка Наркамасветы, каб перадаць кінатэатры ў падпарадкаванне гарадскога аддзела народнай адукацыі (гарАНА), да чаго ён, відаць, імкнуўся з самага пачатку. (падрабязней тут).
Гэтыя дзве версіі застаюцца толькі здагадкамі, але выглядаюць дастаткова абгрунтаванымі, каб разглядаць іх як альтэрнатыву сцвярджэнням, нібыта Дзінерштэйн і Рахлін сталі мішэнню выключна праз сваё этнічнае паходжанне.
1 Kepley, Vance Jr. [Вэнс Кеплі-малодшы]. “’Cinefication’: Soviet Film Exhibition in the 1920s. [Кінефікацыя: кінапракат у Савецкім Саюзе ў 1920-я гады] Film History [Гісторыя кіно], т. 6, № 2, «Кінапракат» (лета 1994), с. 262–277. Indiana University Press. https://www.jstor.org/stable/3814971/ Прагледжана 3 снежня 2020 года; са спасылкай на: Лебедзеў Н. А. Кіно — яго кароткая гісторыя, яго магчымасці, яго развіццё ў савецкай дзяржаве. Дзяржаўнае выдавецтва, 1924, с. 95–101; Гак А. М. «Кінаарганізацыя Петраграда ў 1918–1925 гг.»., Iz istorii kino [З гісторыі кіно] 4 (1961): 64-68.
2 Kepley, Vance Jr. [Вэнс Кеплі-малодшы]. “’Cinefication’ citing I.N. Vladimirtseva and A.M. Sandler, eds, [«Кінефікацыя», са спасылкай на І. Н. Уладзімірцаву і А. М. Сандлера (рэд.)] Istoriia sovetskogo kino, 1917-67 [Гісторыя савецкага кіно, 1917–1967], у 4 тамах (Масква: «Мастацтва», 1969–1976), т. 1, с. 23. Economic Review of the Soviet Union [Эканамічны агляд Савецкага Саюза] 5, нумар 1 (1930): 8.
3 «Докладная записка» [«Дакладная запіска»] 2 верасня 1921 года. Национальный архив Республики Беларусь, (НАРБ) [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь, (НАРБ)]., Фонд 42, вопіс 1, справа 107, дакументы 96–96б.
4 «Показания по существу дела (Громов)» [Паказанні па сутнасці справы (Громаў)] Без даты. NARB Фонд 14, вопіс 1, справа 20, дакументы 121б–122б.