Сапраўдныя прычыны, па якіх Саюз імкнуўся ліквідаваць Кінарэсбел
У сярэдзіне ліпеня 1922 года новаствораная беларуская дзяржаўная кінаарганізацыя Кінарэсбел трапіла пад крытыку з боку сваіх апанентаў. Галоўным сярод іх быў Рабоча-сялянская інспекцыя (Рабкрын), якая правяла праверку дзейнасці арганізацыі.
Мэта гэтай праверкі, аформленай як «Акт № 30», застаецца няяснай. Матэрыялы аўдыту і тлумачэнні да яго былі адрасаваныя Наркамату асветы — Народнаму камісарыяту асветы. Аднак у знойдзеных дакументах няма ніякіх сведчанняў пра тое, што існавалі падставы для замены ці ліквідацыі Кінарэсбела.
Больш за тое, паводле вынікаў праверкі ніхто не быў прыцягнуты да адказнасці.
Гэта быў не сам аўдыт, а суправаджальныя заявы чалавека, які яго ўзначальваў, А.Н. Сайкоўскі, і яго памочніка, С.І. Штэйн, якія ясна паказвалі: справа мела асабісты і кадравы характар.
А.Н. Сайкоўскі
А.Н. Сайкоўскі жорстка крытыкаваў Мойша Дынерштэйн і Самуіл Рахлін за тое, што яны нібыта хацелі працаваць выключна з фільмамі ад Дзяржпракат — дзяржаўнага пракатчыка — і абвінавачваў іх у спробе «задушыць» прыватны пракат. Іронія ў тым, што менавіта за супрацоўніцтва з прыватнымі пракатчыкамі Сайкоўскі раней і раскрытыкаваў гэты дуэт у самім аўдыце (гл. наш папярэдні артыкул). Далей — яшчэ цікавей. Сайкоўскі асобна падкрэсліваў, што найлепшыя фільмы з прыватнага сектара — гэта Жу-Жу (гл. падрабязней пра Жу-Жу тут i «Снежная бура». Апошняя стужка, знятая ў 1918 годзе Мікалаем Малікавым, сёння лічыцца страчанай. Яна была пастаўлена паводле аповесці Аляксандра Пушкіна і галоўную ролю ў ёй выканала Вольга Гзоўская.2 Мы не можам разважаць пра якасць фільма, які не захаваўся і якога ніхто не бачыў.
Мікалай Малікаў. Паводле невядомага аўтара.
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=61032288
Вольга Гзоўская. К.А. Фішэр.
Крыніца: Public domain, via Wikimedia Commons
Аднак узнікае пытанне: як А.Н. Сайкоўскі мог называць Жу-Жу — гісторыю пра малпу — «адным з найлепшых фільмаў»?3
Памочнік Сайкоўскага, С.І. Штэйн, пачаў свае заўвагі з нападкаў, якія, здаецца, больш дарэчныя ў адрас дзяржаўных чыноўнікаў, што стварылі Кінарэсбел, а не тых, хто ім кіраваў:
С.І. Штэйн
Ён дадаў, што ўжо даказана: «раён распаўсюду нязначны і нерэнтабельны». Аднак тое, пра што С.І. Штэйн згадаў толькі між іншым, — гэта ягоная заклапочанасць пытаннем занятасці. Яшчэ ў кастрычніку 1921 года іншы Штэйн — Леў Штэйн, старшыня Мясцовага камітэта кінаработнікаў, — накіраваў зварот у Галоўпалітпрасвет (Галоўнае палітычна-асветніцкае ўпраўленне), якое Самуіл Рахлін узначаліў у апошні дзень жніўня.5
Леў Штэйн прапанаваў, каб Мясцовы камітэт кінаработнікаў прыняў на працу 10 беспрацоўных музыкаў і разам яшчэ з 53 супрацоўнікамі ўзяў на сябе кіраванне мінскімі кінатэатрамі. Пры гэтым Галоўпалітпрасвет і Рабіс (прафсаюз) атрымлівалі б поўны кантроль над мастацкім і гаспадарчым бокам дзейнасці. У прапанове асобна падкрэслівалася, што такая схема цалкам гарантуе ліквідацыю беспрацоўя ў гэтай сферы.6
Далей С.І. Штэйн перайшоў да маралізатарскага тону і абурыўся паказам фільмаў «Рука шкілета», «Таямніца чорнага аўтамабіля» — звестак пра яго пакуль не выяўлена), а таксама стужкі Эрнст Любіча «Дзяўчына з балета». Дарэчы, Любіч пазней стане ў Савецкім Саюзе не менш папулярным, чым у Злучаных Штатах.
Кадр з фільма «Рука шкілета»
Крыніца: https://www.dfi.dk/en/viden-om-film/filmdatabasen/film/juvelerernes-skraek
Афіша фільма «Дзяўчына з балета».
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0009415/mediaviewer/rm4355328
Озі Освальда ў купальным касцюме. Паводле невядомага аўтара.
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=146407536
Згадваюцца таксама яшчэ дзве стужкі. Адна з іх — «Таямніцы старога замка». Існуе фільм Фрыдрых Вільгельм Мурнауа Schloss Vogelöd (1921), вядомы таксама пад назвай «Замак Фогельод» або «Закляты замак». Ён цалкам упісваецца ў храналагічны кантэкст і тлумачыць хвалю нямецкіх кінаімпартаванняў у Савецкую Расію і Беларусь. Германія і Беларусь ужо тады супрацоўнічалі ў гандлёвай сферы — нават калі фармальнае гандлёвае пагадненне яшчэ не было заключана.7) Мы мяркуем, што менавіта «Закляты замак» (Schloss Vogelöd) і маецца на ўвазе. Апошняй стужкай, якая згадваецца ў дакументах, быў фільм «Трыумф гонару», датаваны прыкладна 1914 годам. Адзіная іншая згадка, якую нам удалося выявіць, утрымліваецца ў газеце «Сямірэчанская газета» за студзень 1915 года.8
«Закляты замак». Афиша Ёзэфа Фенекера, 1921 год.
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Haunted_Castle_(1921)_by_F._W._Murnau.webm
1 “Рапорт” [“Рапарт”] № 9413, 3 жніўня 1922 Национальный архив Республики Беларусь [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]. Фонд 101, опіс 1, справа 1740, дакументы 177–78б і 196.
2 Кино-Театр.РУ https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/13368/annot/
3 Ibid.
4 «Дакладная запіска да справы аб абследаванні Кінарэсбела», 29 ліпеня 1922, НАРЬ. Фонд 101, опіс 1, справа 1740, дакументы 180–181б.
5 «Прыказ № 96», 30 жніўня 1921, НАРБ. Фонд 42, опіс 3, справа 2013, дакумент 4.
6 «У Галоўпалітпрасвет», Кастрычнік 1921 г, НАРБ. Фонд 14, опіс 1, справа 13, дакумент 1.; «Паказанні па сутнасці справы» 30 снежня 1921 г, НАРБ. Фонд 14, опіс 1, справа 13, дакументы 43-44b.
7 Мігун, Д. А. «План Даўэса і германа-беларускія адносіны ў 20-х гг. XX ст.» Навуковыя працы Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы. Том 17, частка 1, 2017 год, с. 264–274.
8 https://www.azattyqasia.org/a/noviy-god-semirechie-sto-let-nazad/26776631.html