Май ў Мінску. Частка I
Малпы і нягоды ў кінатэатрах, «Спартак» зачыняе свае дзверы
У студзені 1923 года ў мінскай газеце «Звязда» рэкламаваліся шэсць кінатэатраў: «Гратэск», «Інтэрнацыянал», «Культура», «Чырвоны будаўнік», «Чырвоная зорка» і «Спартак». Да 16 мая рэкламу ў газеце працягвалі размяшчаць толькі два з іх.
«Чырвоны будаўнік» перастаў размяшчаць рэкламу яшчэ ў лютым. «Культура» ў маі не рэкламавалася ўвогуле. 2 мая «Звязда» паведаміла, што «Спартак» — адзін з двух кінатэатраў, якімі кіравала Чырвоная армія, — «на летнія месяцы» перададуць «Рабісу» (прафсаюзу работнікаў мастацтва). 1
Май пачаўся са звальненняў. 1 мая Гарана (Мінскі гарадскі аддзел народнай асветы), якому на той час падпарадкоўваліся кінатэатры, звольніў з «Чырвонай зоркі» шэсць музыкантаў і яшчэ трох супрацоўнікаў, а з «Інтэрнацыянала» — трох музыкантаў і касіра. «Культура», зачыненая на капітальны рамонт, звольніла аднаго музыканта і яшчэ чатырох супрацоўнікаў.2 Пазней паведамлялася пра звальненне яшчэ аднаго супрацоўніка «Інтэрнацыянала».3
4 мая «Гратэск», відаць, паспрабаваў падняць настрой гледачам фільмам пра шымпанзэ — «Велікадушны Жак».4 студзені 1924 года штотыднёвы ілюстраваны часопіс «Аганёк» надрукаваў артыкул пад назвай «Звяры на экране», у якім апісваліся некалькі фільмаў пра дзвюх малпаў.5 Мяркуючы па апісаннях сюжэтаў, гаворка ішла пра серыю Dippy-Doo-Dad — фільмы пра жывёл, апранутых як людзі, якія амерыканскі прадзюсар Хэл Роўч пачаў выпускаць у 1923 годзе. Аднак ніводзін з іх не называўся «Велікадушны Жак».
З іншага боку, існавала серыя фільмаў пра Напалеона і Салі, галоўнымі героямі якой былі два шымпанзэ. Гэта нідэрландская версія (пра што сведчаць інтэрцітры) фільма Uit het leven van twee chimpansees («З жыцця двух шымпанзэ»).
Uit het leven van twee chimpansees (The Life of Two Chimpanzees).
Яшчэ да Напалеона і Салі, у 1910-я гады, у фільмах здымаўся арангутан Джо Марцін.
Джо Марцін,арангутан.
Крыніца: Moving Picture Weekly, 15 ліпеня 1916 года. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
4 мая «Спартак» рэкламаваў фільм «Жыццё — панурае мора», які ў «Звяздзе» быў названы амерыканскім.6 Нам не ўдалося знайсці ніякіх звестак пра фільм пад такой назвай. Зрэшты, у рэпертуары ён затрымаўся ненадоўга. Ужо 5 мая яго змяніў «Велікадушны Жак». Такім чынам, Жака адначасова паказвалі і ў «Гратэску», і ў «Спартаку».7
Амерыканскія фільмы, відаць, карысталіся ў Мінску вялікай папулярнасцю. Часам за амерыканскія выдавалі нават стужкі, якія насамрэч такімі не былі. «Чырвоная зорка» анансавала «Гашыш (Рай у пекле)» як амерыканскі фільм з тады вельмі папулярнай Прысцылай Дзін у галоўнай ролі.8 Насамрэч гэта была нямецкая стужка Haschisch, das Paradies der Hölle («Гашыш, рай пекла», 1921), у якой галоўную ролю выканала Ціла Дзюрыё.9
Працягваючы змрочную тэму, «Інтэрнацыянал» паказваў «У змроку вар’яцтва».10 Нам не ўдалося дакладна вызначыць, што гэта быў за фільм, але, улічваючы папулярнасць Конрада Файта і тое, што назваў са словам «вар’яцтва» было няшмат, можна меркаваць, што насамрэч гаворка ішла пра нямецкі фільм Wahnsinn («Вар’яцтва», 1919).11
9 мая «Чырвоная зорка» рэкламавала новы амерыканскі фільм пад рускай назвай «Человек с каторги» («Чалавек з катаргі»).12 Мы мяркуем, што гэта была версія 1922 года амерыканскага фільма Kick In, у аснове якога ляжыць гісторыя былога зняволенага, што стаў на шлях выпраўлення. У 2010 годзе паведамлялася, што расійскі кінаархіў Дзяржфільмафонд перадаў ЗША лічбавую копію гэтага фільма.13 Аднак пазней высветлілася, што насамрэч Дзяржфільмафонд перадаў іншы фільм — Lights Out (1923). Ніводнай копіі Kick In дагэтуль дагэтуль не знойдзена.14
У той жа час «Інтэрнацыянал» рэкламаваў амерыканскі фільм «З туману», (1919), у якім галоўную ролю выканала ўраджэнка Расіі Ала Назімава.15
Афіша да фільма «З туману».
Крыніца: Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons
Ала Назімава, 1913 год.
Крыніца: Фотастудыя Mishkin Studio, грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
«Гратэск», відаць, таксама не хацеў заставацца ўбаку ад «фільмаў пра нягоды». Там паказвалі «Дзённік жыцця разбітага» з італьянскай актрысай Пінай Менікелі.16
Афіша да фільма «Дзённік жыцця разбітага».
Крыніца: https://humus.livejournal.com/5597479.html
Піна Менікелі.
Крыніца: https://www.imdb.com/name/nm0579618/
«Спартак» у адказ прапанаваў «Злачынства ў музеі», які рэкламаваўся як амерыканскі фільм. Магчыма, ён сапраўды быў амерыканскім, але нам не ўдалося знайсці пра яго ніякіх звестак.17
12 мая «Звязда» паведаміла пра важныя змены ў савецкім кінематографе. Мікалай Лебедзеў, які пазней стаў гісторыкам кіно, напісаў спецыяльны артыкул, прысвечаны новай савецкай кінаарганізацыі — «Пралеткіно».18 Ён адзначаў, што «Дзяржкіно» — галоўная савецкая кінаарганізацыя з цэнтрам у Маскве — «не ў стане задаволіць увесь попыт на кіно». Таму «Пралеткіно» ставіла перад сабой мэту забяспечваць «рабочыя і чырвонаармейскія арганізацыі вытрыманай, культурнай і рэвалюцыйнай карцінай».
Далей Лебедзеў пісаў: «Згодна са статутам, права ўваходзіць у лік пайшчыкаў «Пралеткіно» маюць “усе партыйныя, прафсаюзныя і савецкія арганізацыі”, якія ўнеслі адзін або некалькі паёў (150 рублёў золатам)». Неўзабаве ў Віцебску і Мінску таксама паспрабуюць стварыць уласныя арганізацыі «Пралеткіно».
Тым часам на экран выйшаў першы фільм «Пралеткіно» — кароткаметражная стужка Сяргея Эйзенштэйна, якая дэманстравалася як частка тэатральнай пастаноўкі. «Дзённік Глумава» ўпершыню паказалі ў канцы красавіка або на пачатку мая.19
«Дзённік Глумава», 1923.
15 мая «Чырвоная зорка» рэкламавала «Графіню Валеўскую» (1914) — польскі фільм са Стэфанам Ярачам і Марыяй Дулембай.20
Марыя Дулемба.
Крыніца: Энцыклапедыя польскага тэатра. https://encyklopediateatru.pl/osoby/15665/maria-duleba
«Звязда», 16 мая 1923 года.
Другая ўнізе — аб’ява клуба «Лато» (ЛОТО).
У той жа час «Інтэрнацыянал» рэкламаваў фільм «Жорсткія сэрцы», у якім, як сцвярджалася, здымаўся Алег Фрэліх21 Аднак у яго фільмаграфіі стужкі з такой назвай няма.
А «Гратэск» абвясціў, што пачынае працаваць як клуб «Лато». У той жа дзень «Спартак» — яго аб’ява знаходзіцца ў самым нізе прыведзенай вышэй старонкі — паведаміў пра паказ новага фільма.22 Пасля гэтага да канца мая «Спартак» больш не рэкламаваўся.
Так завяршылася першая палова мая.
1 Звязда [Звезда], 118 (1420), 2 мая 1923 г.
2 Загад № 77 па Мінскім гарадскім аддзеле народнай адукацыі [Приказ № 77 по Минскому Городскому Отделу Народного Образования]. 15 мая 1923 г., НАРБ, фонд 42м, воп. 1, спр. 224, арк. 75.
3 Загад № 90 па Мінскім гарадскім аддзеле народнай адукацыі [Приказ № 90 по Минскому Городскому Отделу Народного Образования]. 25 мая 1923 г., НАРБ, фонд 42м, воп. 1, спр. 224, арк. 75.
4 Велікадушны Жак [Великодушный Жак]. Звязда, № 102 (1404), 4 мая 1923 г.
5 Звер на экране [Зверь на экране]. Аганёк [Огонёк], № 1 (40), 1 студзеня 1924 г., с. 15.
6 Жыццё — панурае мора [Жизнь — угрюмое море]. Звязда, № 102 (1404), 4 мая 1923 г.
7 Звязда, 103 (1405) 5 мая 1923 г.
8 Гашыш (Рай у пекле) [Гашиш (Рай в аду)]. Звязда, № 102 (1404), 4 мая 1923 г.
9 Гашыш, рай у пекле [Haschisch, das Paradies der Hölle]. filmportal.de https://www.filmportal.de/en/movie/haschisch-das-paradies-der-holle_ea43d4a70f655006e03053d50b37753d Прагледжана 5 жніўня 2026 г.
10 У змроку вар’яцтва [Во мраке безумия]. Звязда, № 102 (1404), 4 мая 1923 г.
11 Вар’яцтва Lost Media Wiki https://lostmediawiki.com/Wahnsinn_(lost_German_horror_film;_1919) Прагледжана 2 жніўня 2026 г.
12 Чалавек з катаргі [Человек с каторги]. Звязда, № 104 (1408), 9 мая 1923 г.
13 Расія перадала Бібліятэцы Кангрэса лічбавыя копіі страчаных амерыканскіх нямых фільмаў. Бібліятэка Кангрэса. https://www.loc.gov/item/prn-10-239/russia-presents-digital-copies-of-silent-films/2010-10-21 21 кастрычніка 2010 г. Прагледжана 2 жніўня 2026 г.
14 Kick In. IMDB https://www.imdb.com/title/tt0013289/ Прагледжана 2 жніўня 2026 г.
15 З туману [Из тумана]. Звязда, № 104 (1408), 9 мая 1923 г.
16 Дзённік жыцця разбітага [Дневник жизни разбитой]. Звязда, № 104 (1408), 9 мая 1923 г.
17 Злачынства ў музеі [Преступление в музее]. Звязда, № 104 (1408), 9 мая 1923 мая
18 Звязда, 109 (1411), 12 мая 1923 мая. Дадатак.
19 Кавендыш, Філ. «Ад “страчанага” да “знойдзенага”: “паўторнае адкрыццё” “Дзённіка Глумава” Сяргея Эйзенштэйна і яго авангардны кантэкст». Kinokultura, № 41, 2013. https://www.kinokultura.com/2013/41-cavendish.shtml/ Прагледжана 2 жніўня 2026 г.
20 Графіня Валеўская [Графиня Валевская]. Звязда, № 111 (1413), 15 мая 1923 г.
21 Жорсткія сэрцы [Жестокие сердца]. Звязда, № 112 (1414), 16 мая 1923 г.
22 Звязда, № 112 (1414), 16 мая 1923 г.