Фота-кінааддзел
Улада звяртаецца да прыватнай ініцыятывы,
1921 год
Па меры таго як у Беларусі замацоўвалася савецкая ўлада, быў створаны ўласны Народны камісарыят асветы (Наркамасветы). У яго структуру ўваходзіў Галоўпалітасвет — Галоўнае ўпраўленне палітычнай асветы, у складзе якога дзейнічаў Фота-кінааддзел, адказны за кінасправу.1 Намеснікам кіраўніка гэтага аддзела быў прызначаны Мойша Дынерштэйн, які да таго часу ўзначальваў Рабіс — прафсаюз работнікаў мастацтваў.2
Новы Фота-кінааддзел хутка зразумеў, што для наладжвання кінапракату і работы кінатэатраў яму патрэбныя людзі з практычным досведам. Сярод першых, да каго звярнуліся па дапамогу, былі Шлома Шнітман, які раней кіраваў мінскім кінатэатрам «Эдэн» (пазней — «Інтэрнацыянал»), і Абрам Ліфшыц, былы кіраўнік кінатэатра «Гігант» (пазней — «Чырвоная Зорка»). Ліфшыца прызначылі кіраўніком Фота-кінааддзела. Шнітман заставаўся прыватнай асобай, хоць і атрымаў тытул «упаўнаважанага Галоўпалітасвета» — Галоўнага ўпраўлення палітычнай асветы. Абодва мелі рэпутацыю людзей хваткіх і прадпрымальных, якія добра ведалі кінабізнес і ўмелі вырашаць складаныя пытанні. Аднак пазней высветлілася, што за гэтай рэпутацыяй хавалася нешта іншае: замест вопытных дзелавых людзей яны аказаліся звычайнымі аферыстамі.
Шлома Шнітман.
Крыніца: Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ).
Абрам Ліфшыц.
Крыніца: Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ).
У апошнія месяцы 1921 года супраць гэтых двух мужчын было распачата расследаванне. Падставай для гэтага сталі паказанні Віктара Несцяровіча, намесніка кіраўніка Фота-кінааддзела. Найбольш выкрывальнай у матэрыялах следства выглядае наступная фраза:
Заключэнне справаздачы. НАРБ, ф. ЛА, воп. 101, спр. 330, арк. 23–23 адв.
У справаздачы за красавік 1921 года змяшчаецца спіс фільмаў, якія знаходзіліся ў распараджэнні Фота-кінааддзела:
- «Сава» паводле Леаніда Андрэева — драма ў 6 частках;
- «Каханне і сяброўства» — драма ў 6 частках;
- «Падлеткавая злачыннасць» — навуковы фільм у 3 частках;
- «Гісторыя Італьянскай рэвалюцыі» — 1 частка;
- «Валасы доўгія, а розум кароткі» — камедыя ў 3 частках;
- «Будаўніцтва мастоў» — навуковы фільм, 1 частка;
- «Горад Кальмар» — відовы (дакументальны) фільм, 1 частка;
- «Фальшывы купон» паводле Льва Талстога — драма ў 4 частках;
- «Уставай, падымайся, працоўны народ» — агітацыйная драма ў 4 частках;
- «Так было, але так не будзе» паводле Анатоля Луначарскага — драма ў 5 частках;
- «Цемра жыцця» («Ашуканыя») паводле Талстога — у 5 частках;
- «Казка пра рыбака і рыбку» — дзіцячы фільм у 2 частках;
- «Каўказ» — геаграфічны нарыс у 3 частках;
- «Пчалярства» — навуковы фільм у 2 частках3
Нам дакладна вядома, што фільм «Фальшывы купон» (1913) дэманстраваўся ў Гродне. (Гл. адпаведны артыкул.)
Плакат фільма «Так было, але так не будзе»
Крыніца: https://www.kinopoisk.ru/film/731046/
Плакат фільма «Так было, але так не будзе»
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/14469/annot/
У сярэдзіне 1921 года Фота-кінааддзел накіраваў Ізраіля Шнітмана, сына Шломы Шнітмана, у Петраград па фільм пра Кранштацкае паўстанне сакавіка 1921 года, якое было падаўлена сіламі бальшавіцкага ўрада пад кіраўніцтвам Льва Троцкага.
Kronstadt Uprising, March 1921.
Крыніца: Seventeen Moments in Soviet History. https://soviethistory.msu.edu/1921/kronstadt-uprising/kronstadt-uprising-video/
Маладому Шнітману таксама было даручана набыць фільмы «Пралетарыят»4, і «Голад у Паволжы»5 Апошні пазней дэманстраваўся ў кінатэатры «Чырвоная Зорка» (Гл. адпаведны артыкул).
Улетку 1921 года Ліфшыц арганізаваў складаную схему, якая прынесла яму і старэйшаму Шнітману значныя грошы. У ліпені Ліфшыц заключыў дамову з чалавекам па прозвішчы Елін на пастаўку фільмаў. Паводле ўмоў пагаднення, Елін атрымліваў палову ўсіх прыбыткаў мінскіх кінатэатраў, а яшчэ 25 % пакідаў сабе Ліфшыц. У справаздачы не пазначана, куды накіроўвалася астатняя частка сродкаў; імаверна, яна паступала ў распараджэнне Фота-кінааддзела. Ліфшыц сцвярджаў, што сваю долю выкарыстоўваў для падтрымкі супрацоўнікаў. Аднак следства ўстанавіла, што выплаты атрымлівалі і былы дырэктар «Чырвонай Зоркі» Арон Лейбовіч, і новы дырэктар кінатэатра Арон Явіц. 6
Недзе ў той жа час Ліфшыц дамовіўся са Шнітманам аб яшчэ адной схеме. Ён прапанаваў яму і чалавеку па прозвішчы Беленькі ўзяць у арэнду кінатэатр (у выніковай справаздачы па расследаванні Фота-кінааддзела яго назва не пазначана, але, верагодна, гаворка ішла пра «Чырвоную Зорку»). Як сцвярджаў сам Ліфшыц, гэта было магчыма таму, што «новая эканамічная палітыка дазваляе здаваць у арэнду прадпрыемствы без персаналу». Урэшце гэтая здзелка так і не была рэалізавана, і Ліфшыц працягнуў супрацоўніцтва з Еліным. Тым не менш Шнітман усё роўна атрымліваў частку прыбыткаў — паводле матэрыялаў расследавання, яму дасталася траціна агульнай выручкі. Дакладны размеркавальны механізм у дакументах не тлумачыцца. 7
У выніковай частцы справаздачы Віктар Несцяровіч, намеснік кіраўніка ГПП (Галоўпалітасвета), быў поўнасцю апраўданы. У дакуменце адзначалася, што ён быў толькі «пешкай у руках вопытных і дзёрзкіх дзялкоў Ліфшыца і Шнітмана».8
Ліфшыц і Шнітман былі арыштаваныя ЧК (савецкай тайнай паліцыяй) у студзені 1922 года.9 3 студзеня Арон Явіц быў звольнены з пасады кіраўніка кінатэатра «Чырвоная Зорка». У той жа час новым кіраўніком Фота-кінааддзела быў прызначаны М. Белькінд.10 Быў таксама арыштаваны Ізраіль Шнітман, сын Шломы Шнітмана, які кіраваў кінатэатрам «Культура» (былым «Мадэрнам»).11 Аднак дакладныя абвінавачанні, выстаўленыя супраць яго, з вядомых нам дакументаў не высвятляюцца.12
1 Akt [«Акт»; Act], 31 May 1921. Natsional'nyi arkhiv Respubliki Belarus [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь; National Archives of Belarus] (NARB), fond 101, inv. 1, file 639, doc. 202–204. This document describes Photo-Kino as a subdivision of the Art Department.
2 Vypiska iz prikaza No. 76 [«Выписка из приказа за № 76»; Excerpt from Order No. 76], 15 Jul. 1921. NARB, fond 42, inv. 1, file 1052, doc. 25, sec. 56.
3 Sobstvennye kartiny Tsentral'nogo Sklada Belorussii, zakuplennykh Foto-Kino podotdelom [«Собственные картины Центрального Склада Белоруссии, закупленных Фото-Кино под-отделом»; Films from the Central Warehouse of Belarus Purchased by the Photo-Cinema Subdepartment], 17 Apr. 1921. NARB, fond 101, inv. 1, file 639, doc. 139.
4 Proletariat na strazhe Revoliutsii [«Пролетариат на страже Революции»; The Proletariat Stands Guard over the Revolution] https://www.kino-teatr.ru/short/movie/sov/89750/annot/ Accessed 16 Dec. 2025.
5 Mandat [«Мандат»; Mandate], 22 Oct. 1921. NARB, fond 42, inv. 3, file 2634, doc. 5. The document bears a handwritten date of 22 Oct. 1921, likely added when it was entered as evidence in the case against Schnittman; the document itself contains no typed date.
6 Zakliuchenie otcheta [«Заключение отчета»; Conclusion of a Report], 21 Nov. 1921. NARB, fond 101, inv. 1, file 330, doc. 23–23b.
7 Zakliuchenie otcheta.
8 Zakliuchenie otcheta.
9 Prikaz No. 2 po Glavpolitprosvetu SSR Belorussii [«Приказ № 2 по Главполитпросвету С.С.Р. Белоруссии»; Order No. 2 of the Main Political Education Department of the SSR of Belarus], 2 Jan. 1922. NARB, fond 101, inv. 1, file 640, doc. 40.
10 Prikaz No. 2 po Glavpolitprosvetu SSR Belorussii.
11 Prikaz No. 161 [«Приказ № 161»; Order No. 161], 29 Nov. 1921. NARB, fond 101, inv. 1, file 196, doc. 125b.
12 Prikaz No. 3 po Glavpolitprosvetu SSR Belorussii [«Приказ № 3 по Главполитпросвету ССР Белоруссии»; Order No. 3 of the Main Political Education Department of the SSR of Belarus], 3 Jan. 1922. NARB, fond 101, inv. 1, file 640, doc. 40b.