Гаспадарчы разлік і прыватныя кінапракатчыкі
1921-1922
Да канца 1921 года сітуацыя як у Савецкай Расіі, так і ў Савецкай Беларусі стала надзвычай напружанай і дынамічнай. У снежні 1921 года Масква распарадзілася, каб ВФКО (Всероссийский Фото-Кино-Отдел — Усерасійскі фота-кінааддзел) і ПОФКО (Петроградский Областной Фото-Кино-Отдел — Петраградскі абласны фота-кінааддзел) адмовіліся ад сваіх ранейшых фінансавых сістэм, якімі карысталіся на працягу многіх гадоў, і перайшлі на новую сістэму, вядомую як хозразлік (гаспадарчы разлік).1 Гісторык кіно Вэнс Кеплі-малодшы адзначае, што гэта «прыкладна перакладаецца як “ўлік выдаткаў” або “самафінансаванне”».2 Гэта відавочна было часткай рэалізацыі новай эканамічнай праграмы Леніна ў дачыненні да гэтых дзвюх арганізацый. Загад распаўсюджваўся толькі на расійскія структуры, аднак ён засведчыў дальнабачнасць Мінска, які яшчэ папярэднім летам спрабаваў перавесці свой фота-кінааддзел на самафінансаванне.
Яшчэ адна важная падзея адбылася ў студзені 1922 года — выхад ленінскіх «Дырэктыў па кінасправе».3 17 студзеня ён надиктаваў, але не запісаў уласнаручна, гэты загад, даручыўшы Народнаму камісарыяту асветы (Наркамасветы) «арганізаваць нагляд за ўсімі кінапаказамі і ўпарадкаваць [кінематаграфічную] справу». У дакуменце таксама асобна падкрэслівалася, што ў кінапраграмах павінны прысутнічаць забаўляльныя фільмы, а таксама стужкі пра жыццё «народаў усіх краін». Акрамя таго, адзначалася, што прыватныя кінатэатры павінны плаціць арэнду, а іх уладальнікам неабходна дазволіць павялічваць колькасць фільмаў у пракаце і дэманстраваць новыя карціны.4
Уладзімір Ленін.
Крыніца: East News / Icт Ньюс
Для Беларусі фота-кінааддзел адразу ўзяўся за працу. Судовыя матэрыялы сведчаць, што Абрам Ліфшыц — былы кінааператар і першы кіраўнік фота-кінааддзела — разам са Шломам Шнітманам, які яшчэ да прыходу камуністаў кіраваў кінатэатрам у Мінску, скарысталіся недасведчанасцю і даверлівасцю новай улады і паспелі прысвоіць значныя грашовыя сродкі, пакуль у канцы 1921 года іх не выкрылі.
У студзені 1922 года, пасля выхаду ленінскіх распараджэнняў, фота-кінааддзел зноў звярнуўся да прыватных пракатчыкаў, нягледзячы на ранейшы няўдалы досвед супрацоўніцтва з імі. Аддзел па-ранейшаму меў патрэбу ў іх ведах і практычным разуменні справы, таму нядзіўна, што газета «Звязда» ў студзені 1922 года паведамляла пра заключэнне дамовы паміж фота-кінааддзелам і Маркусам Мнушкіным. Ён атрымаў двухгадовы кантракт, які дазваляў яму арандаваць тэатр «Артыстычны» ў Бабруйску для кінапаказаў. У дарэвалюцыйным кіначасопісе адзначалася, што Мнушкін раней кіраваў кінатэатрам «Эдэн» у Бабруйску, аднак быў вымушаны адмовіцца ад яго, бо перастаў плаціць «каму б там ні было». (Націсніце тут, каб убачыць больш.) Аднак у новым кантракце ён абавязваўся выплачваць 25 залатых рублёў штомесяц у якасці арэнднай платы.5 Кінарэсбел апынуўся звязаны гэтым кантрактам, які, улічваючы папярэднія праблемы Мнушкіна, выглядаў даволі сумнеўнай інвестыцыяй.
Мінск. Савецкая вуліца на скрыжаванні з вуліцай Валадарскага. Супрацоўнікі амерыканскай адміністрацыі працуюць у ягоным офісе, 1922 год.
Крыніца: https://www.facebook.com/MinskPhotoHistoryNews
Затым фота-кінааддзел прыцягнуў да працы яшчэ аднаго дзеяча дарэвалюцыйнага кінематографа. Газета «Звязда» паведамляла, што на пачатку сакавіка фота-кінааддзел падпісаў дамову з Маркам Аронавым з Полацка. Паводле ўмоваў, ён павінен быў пастаўляць тры «праграмы» (відавочна, некалькі фільмаў) кожныя шэсць дзён. Стужкі дэманстраваліся ў мінскіх кінатэатрах «Чырвоная зорка» (былы «Гігант»), «Інтэрнацыянал» (былы «Эдэн») і «Культура» (былы «Мадэрн»).6 (каб даведацца больш пра Аронава, націсніце тут.) Кінарэсбел апынуўся звязаны і гэтым кантрактам таксама.
Аднак найбольш паказальным было тое, што ўжо ў лютым 1922 года беларускія ўлады пачалі абмяркоўваць стварэнне новай арганізацыі па распаўсюдзе кінафільмаў. Першапачаткова планавалася, што яна будзе займацца толькі набыццём і дыстрыбуцыяй стужак. Магчыма, такая структура праіснавала б і далей у гэтым выглядзе, але ў выніку яна атрымала таксама юрысдыкцыю над самімі кінатэатрамі, што выклікала з’яўленне яе праціўнікаў. Пра гэта — у наступных артыкулах. На пачатку 1922 года ў Расіі ўжо ішоў працэс упарадкавання кінасправы. Да канца таго ж года паўстане Савецкі Саюз, і структуры, створаныя ў Маскве, пачнуць усё больш кантраляваць кінаарганізацыі саюзных рэспублік — незалежна ад таго, ці было гэта афіцыйна замацавана.
Тым часам, магчыма як рэакцыя на кінадырэктыву, разгарнуліся вострыя спрэчкі наконт таго, якія забаўляльныя відовішчы лічацца прымальнымі для беларусаў.
1 Тэйлар, Рычард. Палітыка савецкага кіно, 1917–1929. С. 69.
2 Кеплі, Вэнс-малодшы. «“Кінефікацыя”: савецкі кінапракат у 1920-я гады». Film History [Гісторыя кіно], т. 6, № 2, Exhibition (лета 1994), с. 262–277. Indiana University Press. https://www.jstor.org/stable/3814971 Прагледжана 3 снежня 2025 г.
3 «Дырэктывы па кінасправе». 17 студзеня 1922 г. Marxists Internet Archive [Архіў марксістаў у інтэрнэце]. https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/jan/17.htm#:~:text=Dictated%3A%20Dictated%20January%2017%2C%201922,Translated%3A%20Bernard%20Isaacs Прагледжана 16 лютага 2026.
4 Ibid.
5 Дагавор арэнды [Rental Agreement]. 19 студзеня 1922 г. Национальный архив Республики Беларусь [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь]. Фонд 42, опіс 1, справа 1057, дакумент 7–7б.
6 Дагавор арэнды [Rental Agreement]. 7 сакавіка 1922 г. НАРБ. Фонд 42, опіс 1, справа 1057, дакумент 9–9б.