Забаўляльная сфера пад ударам
1922
На пачатку 1922 года ў сталіцы Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь — Мінску — разгарнулася вострая крытыка таго, як была арганізавана забаўляльная сфера.
7 сакавіка нехта пад псеўданімам ЦОН жорстка раскрытыкаваў Галоўпалітпрасвет — поўная назва: Галоўны палітычна-асветніцкі камітэт Народнага камісарыята асветы. ЦОН пісаў пра ўрачыстае пасяджэнне, якое Мінскі Савет правёў 23 лютага ў гонар Чырвонай арміі. Паводле яго слоў, Галоўпалітпрасвет падрыхтаваў «сапраўды рэвалюцыйны спектакль, прысвечаны нашай гераічнай арміі». Яе назва? «Цыганскі барон».1 Аперэта, напісаная Ёганам Штраўсам-малодшым, распавядае пра венгерскага арыстакрата, які вяртаецца з выгнання, каб аднавіць сваю зруйнаваную сядзібу. Гэта адзін з найбольш вядомых твораў Штрауса, але ЦОН абураўся радкамі накшталт: «…Начныя прыгоды абяцаюць асалоду — Парыж, Парыж, Парыж…»
Афіша да аперэты «Цыганскі барон», 1935 год.
Крыніца: https://mabumbe.com/movies/titles/91093/the-gypsy-baron
Кадр з нямецкай экранізацыі оперэты «Цыганскі барон», 1935 год.
Крыніца: https://mabumbe.com/movies/titles/91093/the-gypsy-baron
Аднак ЦОН не абмежаваўся крытыкай паказу аперэты, якую лічыў недарэчнай. У чарговым выпадку, калі крытык патрабаваў ад тэатраў больш агітпрапаўскага рэпертуару, ён абрынуўся з нападкамі і на кінастужкі, што дэманстраваліся ў кінатэатрах:
«Грахі пажаднасці», «Таямніцы Нью-Ёрка» (прыгоды Нэта Пінкертона), «Жонка» (па Арцыбашаву). Гэтыя фільмы выдатна рэзануюць з назвамі саміх кінатэатраў: «Чырвоная зорка», «Культура», «Спартак».
І, натуральна, змест фільмаў цалкам адпавядае іх гучным назвам.
ЦОН, «Клапатлівы культуранасаджальнік»2
Афіша да фільма «Таямніцы Нью-Ёрка».
Крыніца: https://www.kinopoisk.ru/film/236870/?utm_referrer=organic.kinopoisk.ru
Афіша да фільма «Таямніцы Нью-Ёрка».
Крыніца: https://www.lavanguardia.com/peliculas-series/peliculas/the-new-exploits-of-elaine-730634
У адказе ад 12 сакавіка намеснік старшыні А. Розэншэйн заявіў, што Галоўпалітпрасвет не мае дачынення да пастаноўкі «Цыганскага барона». Паводле яго, тэатр знаходзіўся «пад выключнай юрысдыкцыяй Акадэмічнага цэнтра».3
Пасля гэтага Розэншэйн пазбягае прамой рэакцыі на кінакрытыку. «Нягледзячы на сцвярджэнне аўтара, што “зразумела без слоў: змест гэтых фільмаў адпавядае іх назвам”, — мы параілі б яму ўсё ж такі азнаёміцца з самімі фільмамі, а не крытыкаваць іх выключна па “загалоўках”.»4
Розэншэйн усклаў адказнасць за паказ фільма «Жонка» (паводле Арцыбашава) на ПУЗАП — Палітычнае ўпраўленне Заходняга фронту Чырвонай арміі, што дзейнічала падчас грамадзянскай і савецка-польскай войнаў 1919–1921 гг. Ён адзначыў, што кінатэатр «Спартак» (былы «Новы тэатр»)5 не падпарадкоўваўся Галоўпалітпрасвету.6 Чырвоная армія ўзяла яго ў арэнду ў лістападзе 1921 года.7 (Нам не ўдалося выявіць ніводнага фільма пад назвай «Жонка», у тытрах якога Арцыбашаў быў бы пазначаны як аўтар сцэнарыя. Існаваў польскі фільм «Жонка» 1915 года, аднак у матэрыялах пра яго імя Арцыбашава не згадваецца.).8
Кадр з польскага фільма «Жонка», 1915 год.
Крыніца: https://www-kino--teatr-ru.translate.goog/kino/movie/euro/128841/foto/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=wapp
Кінагісторык Веніямін Вішнеўскі ў сваёй кнізе «Мастацкія фільмы Расіі» піша, што ў 1916 годзе ў Баку быў зняты фільм пад назвай «Жонка (адказ Арцыбашава). Ён адзначае, што гэта быў першы фільм, «зняты і пастаўлены ў Баку».9
Хаця нам не ўдалося пацвердзіць, што Арцыбашаў напісаў сцэнарый да фільма «Жонка», існуюць важкія сведчанні таго, што ён быў аўтарам твора пад назвай «Муж». Гісторык Сямён Гінзбург адзначаў, што «Муж» быў пастаўлены «паводле п’есы М. Арцыбашава».10 Гісторык В.П. Міхайлаў пісаў, што фільм «Муж» быў зняты, але да паказу не дапушчаны.11
Нам не ўдалося знайсці звестак пра «Грахі юрасці», а пра «Таямніцы Нью-Ёрка» мы пагаворым у наступным артыкуле.
1 ЦОН (ЦОН «Заботливый культуронасаждатель» [«Клапатлівы культуранасаджальнік»]. Звезда [Звязда], Нум. 56 (1057), 7 сакавіка 1922.
2 Ibid.
3 «Письмо в редакцию» [«Ліст у рэдакцыю»]. Звезда [Звязда], Нум. 61 (1062), 12 сакавіка 1922.
4 Ibid.
5 Воложинский, Владимир (Валожынскі, Уладзімір). “Где в Минске был первый кинотеатр и о чем были первые минские фильмы?” [Дзе ў Мінску быў першы кінатэатр і пра што былі першыя мінскія фільмы?]. Tut.by, 17 красавіка 2013 г. Архівавана ў Internet Archive. https://web.archive.org/web/20180401172506/https://news.tut.by/culture/344182.html Прагледжана 31 ліпеня 2025.
6 «Письмо в редакцию» [«Ліст у рэдакцыю»]. Звезда [Звязда], Нум. 61 (1062), 12 сакавіка 1922.
7 Приказ №35 [Загад нум. 35] 4 лістапада 1921 г. НАРБ, Фонд 42, опіс 1, справа 1052, дакумент 38. У дакуменце пазначана «перадача». Аднак ужо праз год, калі Кінарэсбел спрабаваў вярнуць кінатэатр, у дакументах гаворка ідзе ўжо пра кантракт. № 7420 18 лістапада 1922 НАРБ, Фонд 42, опіс 1, справа 912 дакумент 145.
8 Жена [Жонка]. Кино-театр.ru [Кіна-тэатр] https://www-kino--teatr-ru.translate.goog/kino/movie/euro/128841/annot/?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en&_x_tr_pto=wapp Жена [Жонка]. Кинопоиск [Кінапошук] https://www.kinopoisk.ru/film/177800/