Жнівень і верасень, 1923
Стары сябар, перамантаж і «Чырвоныя д’ябаляты»
Другая палова жніўня 1923 года выявіла новыя праблемы мінскіх кінатэатраў. На той час «Рабіс» (прафсаюз работнікаў мастацтва) ужо пэўны час ладзіў па панядзелках кінасеансы, каб збіраць сродкі ў сваю касу ўзаемадапамогі.1 (Афіцыйным выхадным днём у работнікаў кінатэатраў была не нядзеля, а панядзелак).2
Каб як мага больш грошай паступіла ў касу ўзаемадапамогі, «Рабіс» звярнуўся ў Галоўліт (Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў) з просьбай вызваліць жнівеньскі паказ ад звычайных «гербавага збору і канцылярскіх пошлін»3 У другім лісце «Рабіс» папрасіў прадстаўніка Дзяржкіно ў Мінску бясплатна даць фільм для жнівеньскага паказу. (Дзяржкіно было галоўнай дзяржаўнай арганізацыяй у галіне кінематографа. Яно знаходзілася ў Маскве і мусіла кантраляваць пракат фільмаў па ўсім СССР.) Назву гэтай карціны высветліць не ўдалося.4 Дабрачынныя кінасеансы са зборам сродкаў ладзіліся ўжо даўно — імаверна, такая практыка існавала не адзін год. Вельмі верагодна, што перад кожным такім паказам «Рабіс» накіроўваў падобныя лісты ў Дзяржкіно (або арганізацыям, якія яму папярэднічалі). Аднак у архіўных дакументах нам удалося выявіць толькі некалькі такіх лістоў. Відаць, на гэтыя просьбы адказвалі станоўча, бо вядома, што «Рабіс» і надалей працягваў звяртацца з імі.
29 жніўня з’явілася паведамленне пра пажар у кінатэатры «Чырвоная зорка» (былым «Гіганце»).5 днак ніякіх іншых звестак пра гэты выпадак нам знайсці не ўдалося.
З надыходам верасня 1923 года ў даступных нам мінскіх навінах амаль не было паведамленняў, непасрэдна звязаных з кінематографам. Аднак у нумары мінскай газеты «Звезда» за 6 верасня зноў згадваецца наш даўні знаёмы — гэтым разам пры сумных абставінах. У артыкуле быў апублікаваны спіс неплацельшчыкаў падаткаў. Сярод іх значыўся Абрам Ліфшыц, які некалі кіраваў мінскім кінатэатрам «Гігант», перш чым той стаў «Чырвонай зоркай». Ліфшыц таксама ўзначальваў урадавы фота-кінематаграфічны аддзел у першыя гады існавання Савецкай Беларусі. Гэтую пасаду ён страціў пасля абвінавачанняў у карупцыі (гл. тут). У артыкуле «Звезды» ад 6 верасня паведамлялася, што суд палічыў нявыплату падаткаў Ліфшыцам апраўданай, паколькі ён стаў ахвярай «бандытызму».6
Нам не ўдалося знайсці звестак пра тое, якія фільмы паказвалі ў мінскіх кінатэатрах у верасні 1923 года. Аднак захаваліся звесткі пра маскоўскі рэпертуар, і, магчыма, некаторыя з гэтых карцін дайшлі і да Беларусі. Знакамітая польская актрыса Пола Негры па-ранейшаму карысталася вялікай папулярнасцю. У 1923 годзе выйшаў фільм, які ў Германіі першапачаткова дэманстраваўся пад назвай «Die Flamme», на англамоўных рынках — як «Montmartre»,7 а ў Савецкім Саюзе атрымаў назву «Лало».8 Пра савецкую гісторыю «Лало» нам сёе-тое вядома дзякуючы серыі брашур пра кіназорак, якую выпускала расійскае дзяржаўнае выдавецтва «Кінадрук» (ці «Кинопечать»). У брашуры, прысвечанай Поле Негры, пераказваўся сюжэт фільма, галоўную гераіню якога звалі Лало.9
Пола Негры.
Крыніца: Кінадрук.
Тадэвуш Стыка, «Партрэт Полы Негры», да 1930 года.
Крыніца: https://niezlasztuka.net/o-sztuce/tadeusz-styka-portret-poli-negri/
Сюжэт, пераказаны ў брашуры, супадае з вядомым сюжэтам «Die Flamme». Аднак цяпер галоўную гераіню звалі не Івет, а Лало. Вядома, што савецкія цэнзары нярэдка перамантоўвалі замежныя фільмы, каб прыстасаваць іх сюжэты да савецкай ідэалогіі. Пры гэтым часта змянялі і імёны персанажаў. «Лало» да нашых дзён не захаваўся, аднак існуе рэканструяваная версія «Die Flamme».
Die Flamme, 1923.
Кінаплакат да фільма «Die Flamme».
Крыніца: Грамадскі набытак, Wikimedia Commons.
Кінаплакат да фільма «Die Flamme».
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0014046/
Савецкую практыку перамантажу гісторык кіно Юрый Цыўян апісвае як «перапрацоўку фільма з мэтай прыстасаваць яго да паказу ў іншай краіне, а не ў той, дзе ён быў створаны… Гэты тэрмін таксама ахопліваў… замену тытраў, змяненне галоўнага тытра і імёнаў персанажаў, а таксама даданне новых сцэн да ўжо існуючага матэрыялу».10
Пачатак верасня 1923 года таксама стаў важным перыядам для будучыні беларускага кіно. Як піша гісторык Наталля Рабчыкава, 4 верасня 1923 года ў Маскве пры Рабоча-сялянскай інспекцыі была створана кінакамісія, якую ўзначаліў Васіль Манцаў. Адной з першапачатковых задач структуры, што стала вядомая як камісія Манцава, была праверка дзейнасці Дзяржкіно. Улады ўжо разумелі, што Дзяржкіно не спраўляецца з ускладзенай на яго задачай па аднаўленні савецкай кінаіндустрыі. Камісія Манцава павінна была ў кастрычніку 1923 года прадставіць даклад з рэкамендацыямі наконт арганізацыі дзяржаўнай кінаіндустрыі. Аднак гэты даклад быў прадстаўлены толькі ў 1924 годзе.
У верасні 1923 года мінскі ГарАНА (гарадскі аддзел народнай асветы) таксама перастаў кіраваць кінатэатрамі. 15 верасня «Звязда» паведаміла, што ГарАНА перадаў кіраванне кінатэатрамі мінскаму Камгасу (аддзелу камунальнай гаспадаркі).11 Гэта адбылося пасля таго, як у ліпені Брагін, які ўзначальваў аддзел кіравання кінатэатрамі пры ГарАНА, паведаміў «Рабісу», што рэнтабельнасць мінскіх кінатэатраў вырасла на 45 % (гл. тут).
Прынамсі тройчы ў верасні, па панядзелках, «Рабіс» звяртаўся ў розныя дзяржаўныя органы з просьбай вызваліць яго ад падаткаў і збораў, каб ладзіць дабрачынныя кінасеансы на карысць таварыства ўзаемадапамогі.12
Напрыканцы верасня адбылася прэм’ера аднаго з выдатных фільмаў ранняга савецкага кінематографа. Крыніцы разыходзяцца ў дакладнай даце, але 25 або 26 верасня 1923 года ў Тыфлісе, на тэрыторыі сучаснай Грузіі, упершыню паказалі фільм «Чырвоныя д’ябаляты» (руск. «Красные дьяволята»; фільм таксама часта згадваецца пад назвай «Маленькія чырвоныя д’ябалы»). У Маскве яго прэм’ера адбылася 30 лістапада.13 Мы не ведаем, калі фільм з’явіўся ў звычайным пракаце ў Беларусі. Вядома толькі, што ў пачатку наступнага года яго паказалі ў Мінску на дабрачынным кінасеансе, арганізаваным «Рабісам» для збору сродкаў.
Кінаплакат да фільма «Чырвоныя д’ябаляты» Міхаіла Абрамовіча Глазмана (1870–1942).
Крыніца: Грамадскі набытак, Wikimedia Commons.
Адна заўвага наконт плаката. На ім намаляваны выканаўца Кадор Бен-Салім. Пазней ён здымецца ў фільме «Белдзяржкіно» «Вяртанне Натана Бекера».
1 Пратакол № 12 пасяджэння Праўлення Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 12 Заседания Правления Мингуботдела РАБИС]. 17 верасня 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 63.
2 Пратакол № 22 пасяджэння Праўлення Мінскага губернскага аддзела прафсаюза РАБІС [Протокол № 22 Заседания Правления Мингуботдела профсоюза РАБИС]. 22 кастрычніка 1922 г., НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 30.
3 У Галоўпалітасвет / Рэпертуарную камісію [В Главполит-Просвет / Репертуарную комиссию]. 13 жніўня 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 298.
4 Упаўнаважанаму Дзяржкіно тав. Панесу [Уполномоченному Госкино Т. Панесу]. 13 жніўня 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 304.
5 Пратакол № 22 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 22 Заседания Президиума Мингуботдела РАБИС]. 29 жніўня 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 57.
6 Быхоўскі, Э. «Суд. Злосныя неплацельшчыкі падатку» [Суд. Злостные неплательщики налога]. Звязда [Звезда], № 208 (1510), 6 верасня 1923 г.
7 «Фільм Негры — слабая рэч» [Negri Picture Poor Stuff]. Exhibitor’s Trade Review, 3 мая 1923 г., с. 33.
8 Рэклама. Праўда [Правда], № 216, 25 верасня 1923 г., с. 4.
9 Карлоевіч, Уладзімір. Пола Негры [Пола Негри]. Кинопечать, Масква, 1926, с. 14–15.
10 Цыўян, Юрый. «Мудрая і злая гульня: перамантаж і савецкая кінакультура 1920-х гадоў» [The Wise and Wicked Game: Re-editing and Soviet Film Culture of the 1920s]. Гісторыя кіно [Film History], т. 8, 1996, с. 327–343.
11 Кінаўпраўленне [Кино-управление]. Звязда [Звезда], № 216, 15 верасня 1923 г., с. 5.
12 У Наркамфінбел [В Наркомфинбел]. 3 верасня 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 238; У Галоўліт [В Главлит]. 17 верасня 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 202; У Галоўліт [В Главлит]. 24 верасня 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 184.
13 Чырвоныя д’ябаляты [Красные дьяволята]. Kino-teatr www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/10236/annot/ Прагледжана 3 верасня 2026 г.