Ліпень і жнівень, 1923 года
«Рабіс» хваліцца поспехамі, у горад прыязджаюць амерыканцы
У ліпені 1923 года «Гарана» — гарадскі аддзел народнай асветы — паспяшаўся абвясціць, што справы ў мінскіх кінатэатрах ідуць добра. З пратакола пасяджэння ад 9 ліпеня відаць, што яго ўдзельнікі хвалілі стан кінагаспадаркі пад кіраўніцтвам ГараНА — гарадскога аддзела народнай асветы. Паводле «Рабіса», кінатэатры «Гігант», «Эдэм» і «Мадэрн» (пасля перайменавання адпаведна «Чырвоная зорка», «Інтэрнацыянал» і «Культура») раней былі стратнымі праз няякасныя фільмы, якія паступалі паводле дамовы «Кінарэсбела». («Кінарэсбел» кіраваў кінатэатрамі некалькі месяцаў у 1922 годзе, пакуль у кастрычніку іх не перадаў у сваё падпарадкаванне ГараНО.) Вядома, што Фота-кінааддзел, які папярэднічаў «Кінарэсбелу», заключыў некалькі дамоў (гл. тут і тут), аднак саміх дамоў «Кінарэсбела» нам пакуль знайсці не ўдалося.
Ды і праіснавала арганізацыя занадта нядоўга, каб паспець заключыць шмат пагадненняў. Таварыш Брагін, галоўны дакладчык на пасяджэнні 9 ліпеня, паведаміў, што пасля перагляду ўмоў дамовы прыбытковасць мінскіх кінатэатраў вырасла на 45 % у параўнанні з папярэднім снежнем. Ён дадаў, што, калі б «мы» — відаць, маючы на ўвазе «Рабіс» — не скарацілі выдаткі, кінатэатры, хутчэй за ўсё, давялося б закрыць. Брагін таксама адзначыў, што «адносіны з прафсаюзам таксама добрыя». Напрыканцы пасяджэння пастанавілі «прызнаць дзейнасць кінааддзела цалкам здавальняючай і адзначыць цесную і здаровую сувязь з прафсаюзам».1 Аднак ужо да верасня стане ясна, што гэтыя аптымістычныя заявы Брагіна не мелі пад сабой трывалай асновы.
Савецкая дзяржаўная кінаарганізацыя «Дзяржкіно», створаная ў Маскве напрыканцы 1922 года, пачала ўвозіць замежныя фільмы, каб запоўніць экраны: уласнай прадукцыі для гэтага не хапала. Адной з такіх стужак была L’Enfant du Carnaval («Дзіця карнавалу», 1921) з вядомым расійскім акцёрам Іванам Мазжухіным, чыё прозвішча ў заходніх крыніцах часта пісалі як Mouskoujine. Фільм быў зняты ў Францыі,2 куды Мазжухін пераехаў пасля бальшавіцкай рэвалюцыі. Ці дайшла гэтая стужка з Мазжухіным да Беларусі? Вядома, што ў Маскве яе паказвалі ў лютым 1923 года.
Плакат да фільма «Дзіця карнавалу» (L’Enfant du Carnaval).
Крыніца: https://zavodfoto.livejournal.com/904804.html
L’Enfant du Carnaval (Child of the Carnival) movie.
У лістападзе таго ж года ў Маскве паказвалі яшчэ адзін фільм з Мазжухіным — Le Brasier Ardent («Палымянае пекла», 1923). У савецкім пракаце ён ішоў пад назвай «Грымасы Парыжа».3
Le Brasier Ardent («Грымасы Парыжа»), 1923 год.
Пачатак жніўня ў Мінску на кароткі час абяцаў быць даволі цікавым. 10 жніўня мясцовая газета «Звязда» надрукавала невялікі артыкул пра амерыканскіх кінематаграфістаў, якія прыехалі ў горад. У ім паведамлялася, што амерыканцы прыбылі, каб зняць на кінаплёнку атрад «Спартак».4 Атрад «Спартак» складаўся з дзяцей — удзельнікаў савецкага піянерскага руху. Гэты рух быў заснаваны 19 мая 1922 года на Другой Усерасійскай канферэнцыі камсамола. У кастрычніку таго ж года Пятая Усерасійская канферэнцыя камсамола аб’яднала ўсе піянерскія атрады ў дзіцячую арганізацыю «Юныя піянеры імя Спартака».5
Наўрад ці да здымак юных піянераў імя Спартака мелі дачыненне буйныя амерыканскія кінахранікальныя кампаніі. За выключэннем матэрыялаў пра голад 1921 года, нам не ўдалося знайсці звестак пра камерцыйную амерыканскую кінахроніку, знятую ў пасляваенны час у рэспубліках, што ўзніклі пасля бальшавіцкай рэвалюцыі 1917 года. Значна больш верагодна, што кінематаграфісты належалі да амерыканскай арганізацыі Friends of Soviet Russia («Сябры Савецкай Расіі»), якая сапраўды праводзіла кіназдымкі ў СССР. На фатаграфіі ніжэй — Уільям Ф. Круз, амерыканец, цесна звязаны з раннім савецкім кінематографам. Здымак зроблены на сельскагаспадарчай выставе, а не ў Мінску.
Soviet Russia Pictorial, лістапад 1923 года, с. 255.
Выяву палепшылі з дапамогай ChatGPT, каб зрабіць яе больш выразнай.
У жніўні 1923 года ў Расіі ўсе прыватныя кінафірмы былі ліквідаваны, а дзяржаўная кінаарганізацыя «Дзяржкіно» атрымала манаполію на вытворчасць і пракат фільмаў. Адначасова, паводле гісторыка кіно Джэя Лейды, кінавытворчы калектыў «Русь» аб’ядналі з «Міжрабпомам» — арганізацыяй «Міжнародная рабочая дапамога», якая да таго часу таксама занялася вытворчасцю і пракатам фільмаў (гл. тут).6 Паводле іншай крыніцы, у 1923 годзе «Русь» і «Міжрабпом» толькі пачалі супрацоўнічаць, а афіцыйнае аб’яднанне «Міжрабпом-Русь» было створана ў 1924 годзе.7 Мы прыводзім гэтыя звесткі, каб паказаць, наколькі імкліва ў Савецкай Расіі мянялася і цэнтралізавалася кінаіндустрыя. Пазней гэтыя перамены закрануць і іншыя савецкія рэспублікі.
Лагатып «Міжрабпом-Русь».
Крыніца: https://ru.wikipedia.org/wiki/Межрабпом-Русь
У жніўні мінскаму Рабісу (прафсаюзу работнікаў мастацтва) урэшце надакучыла сітуацыя з клубам «Лато», які занімаў памяшканне былога кінатэатра «Гратэск». Рабіс пачаў дамагацца скасавання дамовы з кіраўніцтвам клуба,8 бо яго супрацоўнікі не атрымлівалі заробку (гл. тут і тут).
Да 12 жніўня кінатэатр «Культура» (былы «Мадэрн») зноў адкрыўся.9
1 Пратакол № 9 пасяджэння членаў Праўлення Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 9 Заседания членов Правления Мингуботдела Союза РАБИС]. 9 ліпеня 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 59–59б.
2 Дзіця карнавалу [Дитя карнавала]. Весткі [Известия], № 27 (1864), 7 лютага 1923 г., с. 5.
3 Грымасы Парыжа [Гримасы Парижа]. Рабочая Масква [Рабочая Москва], № 261 (533), 21 лістапада 1923 г., с. 8.
4 Нас пакажуць у кінатэатрах. Звязда [Звезда], № 185 (1487), 10 жніўня 1923 г.
5 Гарачава, Святлана. «19 мая — Дзень піянераў, або “Юныя піянеры імя Спартака”» [19 мая — День пионеров, или «Юные пионеры имени Спартака»]. Валгадонская праўда [Волгодонская правда].https://v-pravda.ru/2023/05/19/19-maya-den-pionerii-ili-junye-pionery-imeni-spartaka 19 мая 2023 г.
6 Лейда, Джэй. Кіно: гісторыя рускага і савецкага фільма [Kino: A History of the Russian and Soviet Film]. George Allen & Unwin, с. 167.
7 Уілсан, Бут. «Ад Маскоўскага мастацкага тэатра да “Межрабпом-Русі”: Станіслаўскі і археалогія рэжысёра ў расійскім нямым кіно» [From the Moscow Art Theater to Mezhrapom-Rus’: Stanislavskii and the Archaeology of the Director in Russian Silent Cinema]. Даследаванні расійскага і савецкага кіно [Studies in Russian and Soviet Cinema], т. 11, вып. 2, 4 мая 2017 г., с. 113–118. Гл. зноскі 1 і 5.
8 Пратакол № 17 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 17 Заседания Президиума Мингуботдела Рабиса]. 3 жніўня 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 52.
9 Пратакол № 18 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 18 Заседания Президиума Мингуботдела РАБИС]. 12 жніўня 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 53.