Чэрвень і ліпень, 1923
Забастоўка, нараджэнне «Пралеткіно» і паўторныя паказы
Летняя спёка 1923 года не абмінула і мінскія кінатэатры. У чэрвені лёсы двух кінатэатраў, якімі кіравалі вайскоўцы, склаліся па-рознаму. «Гратэск» закрыўся як кінатэатр яшчэ ў сярэдзіне мая і адразу ж адкрыўся зноў — ужо як клуб «Лато». Супрацоўнікі пачалі працаваць там 15 мая, але заробку не атрымлівалі. Паводле паведамлення галоўнай мінскай газеты «Звязда», да 14 чэрвеня работнікі абвясцілі забастоўку.1
«Спартак», наадварот, перадалі «Рабісу» — прафсаюзу работнікаў мастацтва. У справаздачы ад 29 ліпеня 1923 года «Рабіс» маляваў вельмі аптымістычную карціну становішча з занятасцю ў кінатэатры. Таварыш Халфін паведамляў, што работнікі былі вымушаныя звярнуцца ў Мінгарабіс (мінскае гарадское аддзяленне прафсаюзу работнікаў мастацтва) з просьбай дазволіць ім самім узяць «Спартак» пад сваё кіраванне, бо вайскоўцы адмовіліся ўтрымліваць кінатэатр у летнія месяцы. Па словах Халфіна, штат налічваў дзевяць чалавек. Ён таксама адзначыў, што штат павялічылі яшчэ на двух супрацоўнікаў, хоць з дакумента незразумела, ці ўваходзілі гэтыя двое ў названыя дзевяць чалавек, ці пасля іх прыняцця штат вырас да адзінаццаці. Больш за тое, Халфін дапускаў, што могуць прыняць яшчэ двух чалавек, і пры гэтым разлічваў, што «Спартак» усё адно застанецца прыбытковым.2
Тым часам у Віцебску напрыканцы чэрвеня Віцебскі губернскі савет прафсаюзаў (Вітгубпрафсавет) вырашыў «узяць ініцыятыву ў свае рукі» і, услед за Масквой (гл. тут), стварыць уласнае аддзяленне «Пралеткіно» — расійскай кінавытворчай арганізацыі, назва якой азначала «кіно для пралетарыяў».3 Напрыканцы лістапада або на пачатку снежня віцебскае аддзяленне адкрыла ўласны кінатэатр, які, натуральна, таксама назвалі «Пралеткіно». Галоўнай задачай арганізацыі было «ставіць фільмы вытворчага, навуковага, мастацкага і рэвалюцыйнага характару, хроніку выдатных падзей дзяржаўнага, прафесійнага і гаспадарчага жыцця Рэспублікі», якія адпавядалі б «патрабаванням і запытам пралетарыяту».4
Лагатып «Пралеткіно».
Крыніца: https://ru.wikipedia.org/w/index.php?curid=8679072
Рэклама «Пралеткіно» з даведніка «Уся Масква», 1926 год.
Крыніца: https://zavodfoto.livejournal.com/904804.html
Першыя поўнаметражныя фільмы «Пралеткіно» з’явіліся толькі напрыканцы 1923 года, але ўжо ў чэрвені адбыліся прэм’еры некалькіх кароткаметражных стужак. Паводле гісторыка кіно Джэя Лейды, сярод іх былі:
«Першае мая ў Маскве», «На баявым пасту», «Дзейнасць МСПА» і «Экскурсія швейнікаў».5 Ёсць падставы меркаваць, што фільм пра Першае мая захаваўся да нашых дзён. У 2004 годзе яго паказвалі на італьянскім фестывалі нямога кіно Giornate del Cinema Muto.6
12 ліпеня 1923 года савецкі дзеяч Леў Троцкі, які жыў і працаваў у Маскве, выступіў з артыкулам пра «царкву, кіно і гарэлку». Калі коратка, ён сцвярджаў, што кіно можа стаць добрай альтэрнатывай і царкве, і гарэлцы: яно дапамагае змагацца з п’янствам і адначасова дае людзям забаву. Да таго ж, у адрозненне ад царквы і гарэлкі, кінафільмы можна рэгулярна мяняць, прапаноўваючы гледачам усё новыя відовішчы.7
14 ліпеня «Звязда» надрукавала ліст за подпісам «рабочы», аўтар якога скардзіўся на фільмы, што ішло ў кінатэатрах:
А наш «Гігант» быццам узяў манаполію на Усход. Што ні тыдзень, то «Нявольніца гарэма», «Жамчужына гарэма», «Таямніцы гарэма» — і ўсё ў тым жа духу. Дайшлі ўжо немаведама да чаго. І глядзець не хочацца.8
Звязда, N 162
Улічваючы, што «Звязда» была органам Камуністычнай партыі, узнікае пытанне: ці не быў гэты ліст своеасаблівым пасланнем ГараНА (гарадскому аддзелу народнай асветы), які кіраваў кінасправай у Мінску?
Адным з фільмаў, згаданых у лісце, была «Жамчужына гарэма» з вядомай актрысай Полай Негры ў галоўнай ролі. Арыгінальная назва гэтай стужкі нямецкага рэжысёра Эрнста Любіча — Sumurun9 (Сумурун — імя галоўнай гераіні).10 У ЗША фільм выйшаў пад назвай One Arabian Night.
Кінаплакат да фільма «Сумурун».
Крыніца: https://letterboxd.com/film/sumurun/
Кінаплакат да фільма «Адна арабская ноч».
Крыніца: https://www.filmtv.it/film/37075/sumurun/
1 Забастоўка ў клубе «Лато». Спрытныя дзялкі [Забастовка в клубе «Лото». Ловкие дельцы]. Звязда [Звезда], № 137 (1439), 14 чэрвеня 1923 г.
2 Пратакол № 15 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 15 Заседания Президиума Мингуботдела Союза РАБИС]. 29 ліпеня 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 50.
3 Пратакол № 56 пасяджэння Прэзідыума Віцебскага губернскага савета прафсаюзаў [Протокол № 56 заседания Президиума Витгубпрофсовета]. 30 чэрвеня 1923 г., НАРБ, фонд 265, воп. 1, спр. 682, арк. 48.
4 Цыркуляр № 82. Усім губаддзелам савработнікаў [Циркуляр № 82. Всем губотделам совработников]. 24 лістапада 1923 г., Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці (ДАВіцВ), фонд 3, воп. 1, спр. 210, арк. 65.
5 Лейда, Джэй. Кіно: гісторыя рускага і савецкага фільма [Kino: A History of the Russian and Soviet Film]. George Allen & Unwin, 1960, с. 166.
6 Аланен, Анці. «Дзіга Вертаў III, GCM Sacile 2004» [Dziga Vertov III, GCM Sacile 2004]. Кінадзённік [Film Diary], 10 кастрычніка 2004 г. anttialanenfilmdiary.blogspot.com/2004/10/dziga-vertov-iii-gcm-sacile-2004.html/ Прагледжана 10 ліпеня 2026 г.
7 Троцкі, Леў. «Гарэлка, царква і кіно» [Vodka, the Church, and the Cinema]. Праўда [Правда], 12 ліпеня 1923 г. Marxists.org, пераклад Салі Раян. www.marxists.org/archive/trotsky/women/life/23_07_12.htm./ Прагледжана 20 жніўня 2026 г. Англамоўная версія.
8 Усходняя пяшчота [Восточная нега]. Звязда, № 162 (1464), 14 ліпеня 1923 г.
9 Жамчужына гарэма [The Pearl of the Harem]. Kinorium. https://ru.kinorium.com/10851/ Прагледжана 20 жніўня 2026 г. Англамоўная версія.
10 «Сумурун» [Sumurun]. Гісторыя кіно: храналагічны агляд найлепшых фільмаў свету [A Cinema History: A Chronological Review of the Best Films Worldwide]. https://www.acinemahistory.com/2014/11/sumurun-1920.html Прагледжана 15 верасня 2026 г.