Мінск у чэрвені
Кінатэатры знікаюць з газетных старонак
Мінскія чытачы, якія ў той дзень, у пятніцу 1 чэрвеня, гарталі газету «Звязда», маглі заўважыць, што рэкламаваліся ў ёй толькі два кінатэатры — «Чырвоная зорка» і «Інтэрнацыянал». У «Чырвонай зорцы» паказвалі нямецкі фільм «Ноч у Марока» з Элен Рыхтэр, а ў «Інтэрнацыянале» — італьянскую стужку «Эмір — герой цырка».1 Ужо на наступны дзень, у суботу 2 чэрвеня, абодва кінатэатры перасталі размяшчаць рэкламу — прынамсі ў «Звяздзе» — і больш не з’яўляліся там з абвесткамі да канца года. Астатнія кінатэатры спынілі рэкламавацца яшчэ раней.
Падобна, мінскія кінатэатры маглі працягваць працаваць, нават калі ўжо не размяшчалі рэкламу. У справаздачы Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС ад 4 ліпеня гаварылася, што «Культура» — там яе называлі старой назвай «Мадэрн» — часова зачыненая праз забарону на паказ дэтэктыўных фільмаў.2 5 ліпеня «Кіраўніцтва кінатэатрамі» пры ГарАНА (Мінскім гарадскім аддзеле народнай асветы, які на той час ужо курыраваў кіно ў Мінску) прапанавала ВУФКУ (Усеўкраінскаму фотакінаўпраўленню) тры «дзейныя» мінскія кінатэатры.
Гэтая прапанова дазваляе даволі добра ўявіць, у якім стане ў той час знаходзіўся кінематограф Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. З усіх кінатэатраў у дакуменце па назве згадвалася толькі «Чырвоная зорка».
Там былі пазначаны і цэны на квіткі:
- Ложа – 80 рублёў,
- Месцы ў партэры – 20 рублёў,
- Першая катэгорыя – 17 рублёў,
- Другая катэгорыя – 15 рублёў.
«Культура» была зачыненая на рамонт, а «Спартак» працаваў як клуб «Лато» (гл. тут). У прапанове таксама адзначалася, што ў Бабруйску працавалі два кінатэатры, а ў павятовых гарадах і мястэчках існавалі «прыватныя кінатэатры».
ГарАНА дадавала, што фільмы для паказу паступалі ад «Дзяржкіно», «Сеўзапкіно», «Факела», «Груста», а таксама ад некаторых прыватных пракатных кантор.3 «Дзяржкіно» і «Сеўзапкіно» былі дзяржаўнымі арганізацыямі. Паводле гісторыка кіно Крысцін Томпсан, «Факел» быў прыватнай кампаніяй, створанай у межах ленінскай новай эканамічнай палітыкі.4
Пра «Груст» нам не ўдалося знайсці ніякіх звестак.
Гэты лагатып выкарыстоўваўся ва ўсіх рэкламных матэрыялах «Дзяржкіно». Выява палепшана з дапамогай штучнага інтэлекту.
Крыніца: https://a-kuryatkov.livejournal.com/116389.html
Кінатэатры, якім удавалася атрымліваць лепшыя фільмы, маглі дазволіць сабе і вышэйшыя цэны. Амерыканскі гісторык кіно Вэнс Кеплі-малодшы і яго жонка Бэці так апісвалі гэтую розніцу:
У рабочых клубах сітуацыя была іншай — наведвальнікі скардзіліся на занядбаныя памяшканні і слабае суправаджэнне паказаў. Таму тыя, хто мог заплаціць больш, атрымлівалі доступ не толькі да лепшых умоў, але і да шырэйшага выбару фільмаў.5
Вэнс Кеплі-малодшы і Бэці Кеплі
Калі верыць паведамленню, накіраванаму ВУФКУ, Мінск сапраўды атрымліваў фільмы ад «Дзяржкіно» ды іншых арганізацый, а значыць, выбар у горада мусіў быць даволі шырокі. Архіўныя дакументы сведчаць, што сярод стужак, якія ў той час паступалі ў Маскву, быў фільм з Білі Родс — актрысай, сёння, на жаль, амаль забытай.6 Аднак мы не ведаем, ці трапіла ў Беларусь гэтая стужка, вядомая пад назвай «Ахвяра кахання».
Білі Родс, 1917.
Крыніца: Універсітэт Вашынгтона. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons. Твар палепшаны з дапамогай Gemini.
Для жыхароў Паўднёвай Каліфорніі: на заднім плане — пірс Санта-Монікі.
А вось Білі ў адным з фільмаў з яе ўдзелам, які захаваўся да нашых дзён, — Аперацыя над Купідонам.
Як ужо адзначалася вышэй, савецкія кінатэатры, якія атрымлівалі лепшыя фільмы, больш і зараблялі. Але разам з большымі даходамі раслі і падаткі. З дакументаў за люты 1923 года вынікае, што Народны камісарыят фінансаў БССР, або Наркамфін БССР, спаганяў з кінатэатраў падатак у памеры 30% ад валавога збору.7.
Гісторык кіно Пітэр Кенез піша, што савецкая ўлада ледзь не зарэзала курыцу, якая несла залатыя кінаяйкі. Ён меў на ўвазе перадусім Маскву, але ў Мінску сітуацыя, верагодна, была падобнай. Паводле Кенеза, высокая арэндная плата і падаткі рабілі паход у кіно амаль «непад’ёмна дарагім». У выніку наведвальнасць пачала падаць, а кінатэатры, якія толькі нядаўна адкрыліся, былі вымушаныя закрыцца.8.
Прэзідыум Цэнтральнага выканаўчага камітэта Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі разгледзеў становішча кінематографа і прызнаў, што галіна апынулася ў цяжкім становішчы. 21 чэрвеня 1923 года Прэзідыум пастанавіў знізіць падатак для кінатэатраў да 15% — прынамсі «да перагляду мясцовых падаткаў на новы фінансавы год».9 Калі 5 ліпеня ГарАНА накіраваў тэлеграму ВУФКУ (гл. вышэй), з яе ўжо вынікала, што зніжаная стаўка ў 15% дзейнічала.10
У канцы паведамлення, накіраванага ВУФКУ, была яшчэ адна цікавая заўвага. Мінск прапаноўваў копію фільма Эрнста Любіча «Мадам Дзюбары», 1919. Асабліва цікава, што ў дакуменце яе называлі адзінай копіяй гэтага фільма ў СССР. Газетная рэклама сведчыць, што ў пачатку 1924 года стужку паказвалі ў Маскве.11 У ЗША, а, відаць, і ў Канадзе, яна выйшла пад назвай Passion.12
Падобна, фільм убачылі і чырвонаармейцы ў Мінску. У артыкуле «Звязды» ад 27 ліпеня паведамлялася, што вайскоўцам паказалі «Мадам Дэбра».13 Мы мяркуем, што гаворка, хутчэй за ўсё, ішла менавіта пра фільм Эрнста Любіча.
Плакат да фільма «Мадам Дзюбары».
Крыніца: https://www.filmposter-archiv.de/filmplakat.php?id=1513
1 Ноч у Марока [Ночь в Марокко] і Эмір — герой цырка [Эмир герой цирка]. Звязда [Звезда], № 124 (1427), 31 мая 1923 г.
2 Пратакол № 13 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 13 Заседания Президиума Мингуботдела Союза РАБИС]. 4 ліпеня 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 47.
3 Ва Всеўкраінскае фота-кінаўпраўленне [Во Всеукраинском Фото-Кино Управление]. 5 ліпеня 1923 г., Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 322, воп. 1, спр. 170, арк. 433.
4 Томпсан, Крысцін. «Дзяржаўная палітыка і практычныя патрэбы савецкага кіно 1920-х гадоў» [Government Policies and Practical Necessities in the Soviet Cinema of the 1920s]. Чырвоны экран: палітыка, грамадства, мастацтва ў савецкім кіно [The Red Screen: Politics, Society, Art in Soviet Cinema], пад рэд. Ганны Лоўтан. Routledge, 1992, с. 30.
5 Кеплі, Вэнс-малодшы і Кеплі, Бэці. «Замежныя фільмы на савецкіх экранах, 1922–1931» [Foreign Films on Soviet Screens, 1922–1931]. Штоквартальны агляд кіназнаўства [Quarterly Review of Film Studies], т. 4, № 4, 1979, с. 429–442.
6 Кіно і час. Бюлетэнь. Выпуск першы [Кино и Время. Бюллетень. Выпуск первый]. Пад рэд. Т. Запасніка і інш. Міністэрства культуры, 1960, с. 217.
7 Пратакол пасяджэння секцыі Народнай адукацыі Мінскага гарадскога савета [Протокол заседания Секции Наробраза Минского Горсовета], 26 лютага 1923 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 6, воп. 1, спр. 23, арк. 8б.
8 Кенез, Пітэр. Кіно і савецкае грамадства ад рэвалюцыі да смерці Сталіна [Cinema and Soviet Society from the Revolution to the Death of Stalin]. Новае выд. I.B. Tauris, 2001, с. 36.
9 Пратакол № 16 пасяджэння Прэзідыума Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі [Протокол № 16 Заседания президиума Центрального исполнительного комитета Белорусской Социалистической Советской Республики], 21 чэрвеня 1923 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 6, воп. 1, спр. 175, арк. 52–52б.
10 Ва Всеўкраінскае фота-кінаўпраўленне [Во Всеукраинское Фото-Кино Управление]. 5 ліпеня 1923 г., Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 322, воп. 1, спр. 170, арк. 433.
11 Рэклама. Праўда [Правда], № 66, 22 сакавіка 1924 г., с. 8.
12 Страсць (Мадам Дзюбары) [Passion (Madam DuBarry)], 1919. Таронцкае кінасупольніцтва [Toronto Film Society] https://torontofilmsociety.com/film-notes/passion-madame-dubarry-1919/ 10 студзеня 2018 г. Прагледжана 1 верасня 2026 г.
13 Вось гэта кіно! [Вот так кино!]. Звязда [Звезда], № 173 (1475), 27 ліпеня 1923 г.