Май у Мінску, частка II
Старыя фільмы, высокія падаткі і магчымы пераход пад кантроль Украіны
Да канца мая ў Мінску разам з вясной амаль зышла і рэклама кінатэатраў. Яшчэ на пачатку красавіка ў мінскай газеце «Звязда» рэкламаваліся «Чырвоная зорка», «Гратэск», «Спартак», «Культура» і «Інтэрнацыянал». Да 17 мая аб’явы працягвалі размяшчаць толькі «Чырвоная зорка» і «Інтэрнацыянал». Абодва ваенныя кінатэатры — «Гратэск» і «Спартак» — больш не рэкламаваліся. Чырвоная армія перадала «Гратэск» Рабісу (прафсаюзу работнікаў мастацтва), які ператварыў кінатэатр у клуб «Лато» (падрабязней). «Спартак» жа проста знік з рэкламных аб’яў. А «Культура» за ўвесь май не размясціла ніводнай аб’явы.
19 мая «Інтэрнацыянал» рэкламаваў фільм «Біч спадчыннасці». 1 У аб’яве паведамлялася, што ў ім здымаліся «Мак, Вільке і Штурц», што дазваляе меркаваць пра нямецкае паходжанне стужкі. Аднак нам не ўдалося суаднесці гэтую назву ні з адным вядомым фільмам Макса Мака — ні як рэжысёра, ні як акцёра. Вільке, верагодна, — нямецкая актрыса Элізабет Вільке. Звестак пра акцёра або актрысу з прозвішчам Штурц нам знайсці не ўдалося. Затое мы выявілі аўстрыйскі фільм Der Fluch der Vererbung («Праклён спадчыннасці», 1920)2, у якім здымалася Дора Кайзер.
20 мая ў «Чырвоную зорку» вярнуўся фільм з Элен Рыхтэр «Авантурыстка з Монтэ-Карла».3 Гэтую стужку ўжо паказвалі ў Мінску раней у 1923 годзе.
«Інтэрнацыянал» адказаў уласнымі, яшчэ больш махнатымі зоркамі. Тут паказвалі «Таямніцу шымпанзэ» («з цыкла пра Жако»).4 Дакладная дата вытворчасці гэтага фільма нам невядомая, але вядома, што стужкі пра Жако здымаліся яшчэ да Першай сусветнай вайны. Верагодна, мінскія гледачы ўжо бачылі гэты фільм раней. Ці быў на яго попыт?
Атрымаць свежыя фільмы, відавочна, было няпроста, хоць, хутчэй за ўсё, яны траплялі ў Беларусь праз Маскву. Многія старыя стужкі альбо заставаліся яшчэ з часоў даваенных дзеянняў — Першай сусветнай, памежных і грамадзянскай войнаў, — альбо з’явіліся неўзабаве пасля іх заканчэння. Беларускія ўлады ведалі, што частку старых фільмаў у Мінск увозілі кантрабандай.5 Магчыма, гэтым і тлумачыцца вялікая колькасць паказаных тут стужак, якія нам не ўдаецца атаясаміць ні з адным вядомым фільмам. Больш за тое, як піша гісторык Марыяна Матурніч, у той час існаваў актыўны кантрабандны гандаль фільмамі, якія нелегальна ўвозілі на тэрыторыю ўсяго Савецкага Саюза. Паводле Матурніч, яшчэ ў 1924 годзе газета «Кіно» адзначала, што на савецкую тэрыторыю рэгулярна траплялі фільмы без звестак пра сцэнарыстаў, выканаўцаў роляў і нават пра краіну вытворчасці.6
Паводле савецкага гісторыка Мікалая Лебедзева, амаль такой жа сур’ёзнай праблемай, як і недахоп фільмаў, былі падаткі. Ён называў іх каменем на шыі кінатэатраў. 7 Лебедзеў разглядаў перадусім сітуацыю ў Маскве, аднак, відаць, тое самае адбывалася і ў Мінску — а магчыма, і ў іншых беларускіх гарадах, дзе працавалі кінатэатры. Ён паказваў, што выдаткі на падаткі, арэнду і іншыя патрэбы нярэдка значна перавышалі даходы. Лебедзеў пісаў, што, паводле разлікаў «Дзяржкіно» за 1922 год, валавы даход усіх кінатэатраў СССР складаў 27 мільёнаў рублёў, з якіх 40 % адыходзіла дзяржаве ў выглядзе падаткаў. 8 Ён абвінавачваў Наркамфін (Народны камісарыят фінансаў) у тым, што непасільнымі падаткамі той фактычна пазбаўляў камерцыйныя кінатэатры магчымасці нармальна існаваць. У выніку, пісаў Лебедзеў, «абцяжараныя непамернай арэнднай платай і падаткамі, кінатэатры ў канцы 1923 года пачалі імкліва зачыняцца».9
24 мая на пасяджэнні Прэзідыума Цэнтральнага выканаўчага камітэта Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі абмяркоўвалася пытанне аб зніжэнні падаткаў для кінатэатраў Беларусі. (Да гэтага часу мы засяроджваліся на Мінску, бо пакуль толькі па ім нам удалося знайсці адпаведныя звесткі.) Прэзідыум пастанавіў вярнуцца да гэтага пытання на чэрвеньскім пасяджэнні.10
28 мая Мінскія гарадскія ўлады звярнуліся да ВУФКУ (Усеўкраінскага фотакінаўпраўлення) з прапановай перадаць украінскаму ведамству ў арэнду кінатэатры «Чырвоная зорка», «Інтэрнацыянал» і «Культура».11
Да абмеркавання гэтага пытання вернуцца ў ліпені.
30 мая «Чырвоная зорка» зноў рэкламавала фільм з Элен Рыхтэр. Гэтым разам гэта была «Ноч у Марока»12 — другая частка трохсерыйнай кінагісторыі «Авантурыстка з Монтэ-Карла».13
Плакат да фільма «Ноч у Марока».
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0473599/?ref_=mv_close
Антон Пойнтнер, выканаўца галоўнай ролі ва ўсіх трох частках «Авантурысткі з Монтэ-Карла».
Крыніца: https://www.themoviedb.org/person/590764-anton-pointner/images/profiles
Але «Інтэрнацыянал» не збіраўся саступаць Элен Рыхтэр. У адказ там паказалі «Эмір — герой цырка». 14 Разам з Эмірам у фільме здымаліся Марго Пелегрынеці і Энрыка Рома.15
Марго Пелегрынеці.
Крыніца: https://www.notrecinema.com/communaute/stars/stars.php3?staridx=251882
Энрыка Рома.
Крыніца: Грамадскі набытак, Wikimedia Commons.
1 Біч спадчыннасці [Бич наследственности]. Звязда [Звезда], № 115 (1417), 19 мая 1923 г.
2 Праклён спадчыннасці [Der Fluch der Vererbung]. filmportal.de https://www.filmportal.de/en/movie/der-fluch-der-vererbung_ea43d4a6e01f5006e03053d50b37753d Прагледжана 8 жніўня 2026 г.
3 Авантурыстка з Монтэ-Карла [Авантюристка из Монте-Карло]. Звязда , № 117 (1419), 22 мая 1923 г.
4 Таямніца шымпанзэ (з цыкла «Жако») [Тайна шимпанзе (из цикла Жако)]. Звязда, № 118 (1420), 23 мая 1923 г.
5 Кінематаграфічная справа [Кинематографическое дело]. Звязда, № 109 (1110), 10 мая 1922 г.
6 Матруніч, Марыяна. «Савецкае кіно 1920-х гадоў: праблемы, тэндэнцыі і задачы» [The Soviet Cinema of 1920s: Problems, Tendency and Tasks]. Historia i Polityka, № 14 (21), 2015, с. 135–144. ISSN 1899-5160. www.hip.umk.pl DOI: http://dx.doi.org/10.12775/HiP.2015.027, У артыкуле цытуюцца: 5 Л. А. Ліберман, ЗавХоскіно. Кино. Двухнедельник кинодеятелей, 1922, № 3–6, с. 19; і Кино-журнал А.Р.К., 1924, № 1, с. 36. Дата звароту: 8 жніўня 2026 г.
7 Лебедзеў, Мікалай. Кіно: Яго кароткая гісторыя, яго магчымасці, яго будаўніцтва ў Савецкай дзяржаве [Кино: его краткая история, его возможности, его строительство в Советском государстве]. Дзяржаўнае выдавецтва, 1924, с. 156.
8 Лебедзеў, c. 158.
9 Лебедзеў, c. 159.
10 Пратакол № 14 пасяджэння Прэзідыума Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі [Протокол № 14 Заседания Президиума Центрального Исполнительного Комитета Белорусской Социалистической Советской Республики]. 24 мая 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 6, воп. 1, спр. 175, арк. 43.
11 № 1503. Ва Всеўкраінскае фота-кінаўпраўленне [Во Всеукраинское Фото-Кино Управление]. 28 мая 1923 г., Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 322, воп. 1, спр. 170, арк. 291.
12 Ноч у Марока [Ночь в Марокко]. Звязда, № 134 (1426), 30 мая 1923 г.
13 Авантурыстка з Монтэ-Карла. 1. Каханая шаха [Die Abenteurerin von Monte Carlo. 1. Die Geliebte des Schahs].filmportal.de https://www.filmportal.de/en/movie/die-abenteurerin-von-monte-carlo-1-die-geliebte-des-schahs_ea43d4a767d25006e03053d50b37753d Прагледжана 7 жніўня 2026 г.; Авантурыстка з Монтэ-Карла. 2. Мараканскія ночы [Die Abenteurerin von Monte Carlo. 2. Marokkanische Nächte]. filmportal.de https://www.filmportal.de/en/movie/die-abenteurerin-von-monte-carlo-2-marokkanische-nachte_ea43d4a7444a5006e03053d50b37753d Прагледжана 7 жніўня 2026 г.; Авантурыстка з Монтэ-Карла. 3. Судовы працэс па справе аб забойстве Стэнлі [Die Abenteurerin von Monte Carlo. 3. Der Mordprozeß Stanley], filmportal.de hhttps://www.filmportal.de/en/movie/die-abenteurerin-von-monte-carlo-3-der-mordprozess-stanley_ea43d4a79b915006e03053d50b37753d Прагледжана 7 жніўня 2026 г.
14 Эмір — цыркавы конь. Звязда, № 134 (1426), 30 мая 1923 г.
15 Эмір — цыркавы конь [Emir, cavallo da circo], Cinematografo. https://www.cinematografo.it/film/emir-cavallo-da-circo-oxm92rm5 Прагледжана 8 жніўня 2026 г.