Кастрычнік, 1923
Вясковае кіно і Эйнштэйн
На пачатку кастрычніка 1923 года мінская газета «Звязда» апублікавала артыкул пра тое, што ў Савецкім Саюзе называлі «кінафікацыяй». Пад гэтым тэрмінам звычайна разумелася пашырэнне сеткі кінатэатраў па ўсім Саюзе, у тым ліку адкрыццё новых кінатэатраў у сельскай мясцовасці. «Звязда» паведамляла, што «Кінаўпраўленне Беларусі» (гэтая назва сустракаецца нам упершыню) мела намер арганізаваць «3 (тры) вясковыя кінатэатры». Колькі гэта мусіла каштаваць? 32 тысячы залатых рублёў.1
Дэманстрацыя вясковага кінапраектара з уласным электрагенератарам.
З часопіса «Film und Volk», лістапад 1928 года.
Крыніца: Выява з працы Вэнса Кеплі «“Кінафікацыя”: дэманстрацыя савецкіх фільмаў у 1920-я гады». ² www.jstor.org/stable/3814971
7 кастрычніка з’явілася паведамленне, што ў мінскім кінатэатры «Чырвоная зорка» збіраюцца паказаць нямецкі фільм «Тэорыя адноснасці».3 Паказы павінны былі адбыцца 14 і 15 кастрычніка ў «Гіганце» — у абвестцы выкарыстоўвалася старая назва кінатэатра, а не новая, савецкая, «Чырвоная зорка».4 Арыгінальная нямецкая назва фільма — Die Grundlagen der Einsteinschen Relativitäts-Theorie («Асновы тэорыі адноснасці Эйнштэйна», 1922). Арыгінальная версія фільма пра Эйнштэйна доўжылася тры гадзіны, а паказ павінен быў суправаджацца жывой лекцыяй. У «Чырвонай зорцы» для гэтага запрасілі трох лектараў, бо, як адзначалася ў артыкуле, «вядома ж, тут патрэбныя належныя тлумачэнні».
Арыгінальны фільм лічыцца страчаным. Аднак амерыканскія кінематаграфісты Макс і Дэйв Флэйшары (тыя самыя, якім мы абавязаны Бэці Буп) выкарысталі і перапрацавалі кадры з гэтай стужкі, стварыўшы кароткаметражны нямы фільм. Ён захаваўся да нашых дзён.
Дэйв Флэйшар, Out of the Inkwell Films / Red Seal Pictures, 1923 год.
У лісце ў рэдакцыю «Звязды», падпісаным нейкім Г. Алевічам, рэзка крытыкавалася ўсё, што было звязана з паказам фільма пра Эйнштэйна ў Мінску. Дасталося і кіраўніцтву кінатэатраў, і мінскай публіцы. Алевіч абвінавачваў кіраўніцтва ў тым, што ў нядзелю фільм прывезлі «нібы кантрабанду», пакінулі ў рэпертуары на панядзелак (калі кінатэатры звычайна не працавалі), а ў аўторак ужо знялі з паказу.
Ён пісаў, што «Гігант» (Алевіч таксама карыстаўся дарэвалюцыйнай назвай кінатэатра) нават не разгарнуў шырокай рэкламы, як гэта рабілася з такімі фільмамі, як «Мадам Рэкам’е». На думку Алевіча, прычына была ў тым, што ў кіно хадзілі пераважна «абывацелі, ахвочыя да карцін старога, аджываючага кіно — з графамі, князямі, дуэлямі і галавакружнымі трукамі». Ён таксама крытыкаваў культурныя аддзелы прафсаюзаў, якія, відаць, не палічылі патрэбным паказаць рабочым, чырвонаармейцам і студэнтам «найвялікшае дасягненне сучаснага свету» — распрацаваную Эйнштэйнам тэорыю адноснасці. Ліст, які меў характар рэдакцыйнага артыкула, заканчваўся словамі:
«ГарАНА (Мінскі гарадскі аддзел народнай адукацыі) перадае кінатэатры Камгасу (Мінскаму гарадскому аддзелу камунальнай гаспадаркі). А Камгас, трэба меркаваць, залічыць кінатэатры ў разрад прыбытковых прадпрыемстваў — побач з лазняй і асенізацыйным абозам… А ідэйнае кіраўніцтва, трэба меркаваць, па-ранейшаму застанецца ў руках старых спецыялістаў кінематографа, для якіх «Тэорыя адноснасці» — усяго толькі невялікая вымушаная саступка “галоднаму” Галоўпалітасвету… (Галоўнаму ўпраўленню палітычнай асветы). Ці так павінна быць? Няхай на гэта адкажуць тыя, каму належыць гэта ведаць».5
Плакат да фільма «Мадам Рэкам’е». Мастак — Ёзэф Фэнекер.
Крыніца: https://en.wikipedia.org/w/index.php?curid=59770244
Не трэба было быць Эйнштэйнам, каб зразумець: мінскія кінатэатры сутыкнуліся з сур’ёзнымі фінансавымі праблемамі. На пасяджэнні 22 кастрычніка 1923 года Брагін, які ўзначальваў аддзел кіравання кінатэатрамі мінскага ГарАНА (гарадскога аддзела народнай адукацыі), прызнаў, што фінансавае становішча кінатэатраў было вельмі няўстойлівым і, хутчэй за ўсё, давядзецца скарачаць супрацоўнікаў. Да таго часу кінатэатры ўжо знаходзіліся ў падпарадкаванні Камгаса (гарадскога аддзела камунальнай гаспадаркі). Мінгубрабіс (Мінскі губернскі аддзел прафсаюза работнікаў мастацтва) збіраўся правесці перамовы з Камгасам,6 хаця пра што менавіта меліся дамаўляцца, заставалася незразумелым. Усяго праз некалькі дзён на пасяджэнні, дзе абмяркоўваўся дадатковы падатак з кінатэатраў на карысць Чырвонага Крыжа, таварыш Касаткін звярнуў увагу яшчэ на адну праблему. Паводле яго слоў, працаўнікі кінатэатра «Спартак» «ледзь зводзілі канцы з канцамі».7
Кастрычнік пачаўся з закліку адкрываць кінатэатры ў вёсках, а скончыўся прапановай стварыць кінатэатр для рабочых. Нехта І. Альтман напісаў у «Звязду», адзначыўшы, што не ўсе рабочыя могуць дазволіць сабе хадзіць у кіно, хоць і пастаянна абмяркоўваюць апошнія фільмы. Ён прапанаваў пайсці па прыкладзе Масквы і стварыць рабочы кінатэатр з таннейшымі білетамі. На думку Альтмана, для гэтага можна было б выкарыстаць былы мінскі кінатэатр «Люкс».8
І гэта ў той час, калі «Рабіс» (прафсаюз работнікаў мастацтва) па-ранейшаму звяртаўся з просьбамі дазволіць яму атрымліваць фільмы бясплатна або за сімвалічную плату для панядзелкавых дабрачынных сеансаў, сродкі ад якіх ішлі ў касу ўзаемадапамогі (гл. тут). Апошняя такая просьба была датаваная 15 кастрычніка.9
30 кастрычніка «Звязда» апублікавала матэрыял пра святкаванне гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі. У ім паведамлялася, што звычайны рэпертуар усіх кінатэатраў і драматычных тэатраў на час святкавання будзе заменены савецкімі фільмамі, у тым ліку карцінай «Пяць гадоў Кастрычніцкай улады». Для вайскоўцаў уваход павінен быў быць бясплатным. У Дзяржаўным тэатры планавалася паказваць спектаклі на беларускай мове.10
Аднак месяц завяршыўся на змрочнай ноце — прынамсі, калі меркаваць па назве фільма. Кінатэатр «Спартак», якому і самому заставалася нядоўга, паказваў стужку пад рускай назвай «Их гибель» («Іх гібель»). Гэта быў амерыканскі пацыфісцкі фільм 1915 года «Civilization» («Цывілізацыя») рэжысёра Томаса Інса.
Плакат да фільма «Цывілізацыя».
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0006517/mediaviewer/rm4013815553/
Плакат да фільма «Цывілізацыя».
Крыніца: http://www.impawards.com/1916/civilization.html
«Цывілізацыя», 1916.
Галоўлітбел (Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў Беларусі), які выконваў функцыі цэнзурнага органа, выдаў праграмку, у друкаваным тэксце якой фільм атрымаў станоўчую ацэнку. На адваротным баку ад рукі была зроблена прыпіска: «Дыхае карціна... Не можа быць і думкі пра трывалы мір, пакуль над усёй Зямлёй не ўзыдзе Чырвоная зорка камунізму». 11
Праграмка Галоўлітбела.
Source: НАРБ.
1 «Кіно для вёскі» [Кино для деревни]. Звязда [Звезда], № 231 (1533), 3 кастрычніка 1923 г.
2 Кеплі, Вэнс. «Кінафікацыя: савецкі кінапаказ у 1920-я гады» [‘Cinefication’: Soviet Film Exhibition in the 1920s]. Гісторыя кіно [Film History], т. 6, № 2, лета 1994 г., с. 262–277. www.jstor.org/stable/3814971/
3 «Тэорыя адноснасці Эйнштэйна — на экране» [Теория относительности Эйнштейна — на экране]. Звязда [Звезда], № 235 (1537), 7 кастрычніка 1923 г.
4 «Паказ карціны “Тэорыя адноснасці”» [Демонстрация картины «Теория относительности»]. Звязда [Звезда], № 240 (1542), 13 кастрычніка 1923 г.
5 Алевіч, І. «“Тэорыя адноснасці” дагары нагамі» [«Теория относительности» дыбом]. Звязда [Звезда], № 245 (1547), 19 кастрычніка 1923 г.
6 Пратакол № 15 пасяджэння Праўлення Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 15 Заседания Правления Мингубрабиса]. 22 кастрычніка 1923 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 68–68б.
7 Пратакол [Протокол]. 26 кастрычніка і 1 лістапада 1923 г., НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 74–74б.
8 Альтман, А. «Пра рабочы кінематограф» [О рабочем кинематографе]. Звязда [Звезда], № 248 (1550), 23 кастрычніка 1923 г.
9 Пратакол № 28 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 28 Заседания Президиума Мингубрабиса]. НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 63.
10 Да Кастрычніцкіх урачыстасцей [К Октябрьским торжествам]. Звязда [Звезда], № 254 (1556), 30 кастрычніка 1923 г.
11 Іх гібель [Их гибель]. 31 кастрычніка 1923 г., НАРБ, фонд 93, воп. 1, спр. 1119, арк. 7–7б.