Лістапад, 1923
Становішча Мінскага кінематографа пагаршаецца
Лістапад 1923 года прынёс мінскім кінатэатрам толькі слабы пробліск надзеі.
4 лістапада 1923 года мінская газета «Звязда» апублікавала артыкул, у якім паведамлялася, што 6 і 7 лістапада кінатэатры «Чырвоная зорка» і «Культура» будуць прадаваць квіткі па зніжаных цэнах. Аднак якія менавіта фільмы планавалася паказваць, не ўдакладнялася. У кінатэатры «Інтэрнацыянал» для чырвонаармейцаў прадугледжваліся бясплатныя кінасеансы, але назвы фільмаў таксама не называліся.1
8 лістапада кінатэатр «Чырвоная зорка» часова ператварыўся ў пляцоўку для эстрадных выступленняў. У нумарах за 9 і 11 лістапада «Звязда» актыўна рэкламавала выступленні клоунскага дуэта «Бім-Бом». Пад імем Біма амаль заўсёды выступаў Іван Радунскі, а ролю Бома ў розны час выконвалі розныя артысты, у тым ліку Мікалай Вільцак.2 Аднак гэтым разам Радунскі адсутнічаў, і яго замяніў Гарын.
Паштоўка з выявай Радунскага (злева) і Вільцака (з барабанам). Выява палепшана з дапамогай штучнага інтэлекту.
Крыніца: Асабістая калекцыя.
Таксама 8 лістапада «Звязда» паведамляла, што Наркамасветы (Народны камісарыят асветы) забараніў дапускаць дзяцей ва ўзросце да 16 гадоў на кінасеансы, якія не мелі «выхаваўчага характару». Сеансы для дзяцей павінны былі заканчвацца не пазней за 21:00, а ўсе астатнія — не пазней за першую гадзіну ночы.3
У той жа дзень на пасяджэнні прэзідыума Мінгубрабіса (Мінскага губернскага прафсаюза работнікаў мастацтва) было абвешчана аб урэгуляванні спрэчкі наконт заробкаў супрацоўнікаў лато-клуба пры кінатэатры «Гратэск», якія абвясцілі забастоўку. Кінатэатрам «Гратэск» кіраваў Палітаддзел 4-й Смаленскай стралковай дывізіі (Падзіў-4).4 У маі 1923 года Падзіў-4 перадаў кінатэатр «Спартак» у арэнду некалькім прадпрымальнікам для арганізацыі лато-клуба. У такіх клубах гульцы атрымлівалі карткі з нумарамі, а вядучы выцягваў білеты з лічбамі. Тыя, у каго супадала дастатковая колькасць нумароў на картках і білетах, маглі выйграць прызы. Аднак кіраўніцтва лато-клуба пры кінатэатры «Гратэск» не выплачвала супрацоўнікам заробкі, таму яны абвясцілі забастоўку (гл. тут). Да пачатку лістапада 1923 года работнікі пагадзіліся атрымаць 75 % ад сумы запазычанасці па заробках.5
«Лато». Дзяржаўная манаполія ігральных карт, РСФСР, 1930-я гады.
Крыніца: https://habartorg.ru/catalog/4742/
На тым жа пасяджэнні 8 лістапада ўдзельнікі даведаліся пра цяжкае становішча калектыву кінатэатра «Спартак». Гэта быў другі кінатэатр, які знаходзіўся пад кантролем Падзіва-4. На летні перыяд яго ўзяў пад сваё кіраванне Рабіс, аднак заробленых сродкаў не хапіла нават на выплату зарплат супрацоўнікам. Прэзідыум папярэдзілі, што без тэрміновых мер калектыў кінатэатра «Спартак» можа «распасціся», а 15–20 чалавек застануцца без працы.6
Таксама 8 лістапада «Звязда» паведамляла, што ў кінатэатры «Чырвоная зорка» пакажуць фільм «Уладарка свету» (1919). Гэта была нямецкая стужка, арыгінальная назва якой — Die Herrin der Welt. Фільм быў таксама вядомы пад назвай «Жанчына з мільярдамі».7
Расійскі кінаплакат да фільма «Жанчына з мільярдамі».
Крыніца: https://www.abebooks.com/art-prints/Woman-Billions-Mistress-World-Silent-Film/31922483356/bd
Міжнародная рэклама фільма «Уладарка свету», 1919 год.
Крыніца: Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
13 лістапада Рабіс адказаў на запыт Наркамфінбела (Народнага камісарыята фінансаў Беларусі, або НКФ), які прасіў прадставіць водгукі на фільм «Іх пагібель». (Гл. тут).
У ЗША гэтая стужка выйшла пад назвай «Цывілізацыя» (1916). У абмен на вызваленне ад выплаты збораў «Экспертная камісія» НКФ запатрабавала рэцэнзіі на фільм. Рабіс прадставіў дзве. У адной стужку назвалі «рэвалюцыйнай», а ў другой адзначалася, што гэта старая кінапастаноўка, але з новымі інтэртытрамі — тэкставымі ўстаўкамі паміж кадрамі.8 (Больш пра перамантаж, або паўторны мантаж фільмаў, чытайце тут). Нягледзячы на гэта, НКФ усё ж спагнаў палову належных збораў.
Рэкламная картка фільма «Цывілізацыя».
Крыніца: Triangle Film. Грамадскі набытак. Крыніца: Wikimedia Commons.
14 лістапада 1923 года праўленне Рабіса (не прэзідыум, пра пасяджэнне якога гаварылася вышэй) абмеркавала прапанову Наркамасветы (Народнага камісарыята асветы) увесці дадатковы трохпрацэнтны падатак для кінатэатраў на карысць Чырвонага Крыжа. Праўленне Рабіса вырашыла звярнуцца з просьбай знізіць гэты падатак да 2%.9
На тым жа пасяджэнні праўленне Рабіса ўстанавіла, што ў працы калектыву кінатэатра «Спартак» былі дапушчаны сур'ёзныя парушэнні (у справаздачы нават ужывалася слова «злачынствы»), а сродкаў на выплату падаткаў не засталося. Брагіну, кіраўніку кінааддзела ГарАНА (гарадскога аддзела народнай асветы), даручылі высветліць, ці варта кінааддзелу ўзяць «Спартак» пад сваё кіраванне. (Пытанне пра ўдзел Падзіва-4 у вырашэнні гэтай праблемы не абмяркоўвалася.)
Пазней Рабіс вырашыў накіраваць свайго прадстаўніка ў Смаленск, дзе размяшчаўся Падзіў-4, які кіраваў кінатэатрам «Спартак», каб абмеркаваць сітуацыю, што склалася вакол кінатэатра.10
Прыкладна ў той жа час Рабіс звярнуўся да Наркамфінбела з просьбай адкласці спагнанне падатковай запазычанасці кінатэатра «Спартак», каб яго прадстаўнік паспеў абмеркаваць сітуацыю з кіраўніцтвам Падзіва-4.11 Відаць, перамовы не прынеслі жаданага выніку. 17 лістапада 1923 года Рабіс прызначыў аднаго са сваіх членаў прадстаўляць мінскую арганізацыю ў судовым працэсе супраць Падзіва-4. Іншых звестак пра гэты судовы разгляд не захавалася.12
Апошні знойдзены намі дакумент, звязаны з гэтай справай, — копія пратакола сустрэчы прадстаўнікоў Рабіса і Падзіва-4, якая адбылася 24 лістапада. У дакуменце зафіксавана толькі наступнае рашэнне бакоў: «Для чырвонаармейцаў вылучаецца спецыяльны кінатэатр „Спартак“».13 Такім чынам, статус «Спартака» застаўся нязменным, што, верагодна, не спрыяла поспеху Рабіса ў судовай справе.
19 лістапада Рабіс звярнуўся ў Галоўліт (Галоўнае ўпраўленне па справах літаратуры і выдавецтваў) з просьбай вызваліць ад выплаты пошлін і збораў за паказ нямецкага фільма «Марнатраўцы жыцця», які планавалася прадэманстраваць у межах дабрачыннага мерапрыемства па зборы сродкаў для Рабіса.14 Арыгінальная нямецкая назва стужкі — Treibende Kraft («Рухальная сіла»).
Кінаплакат да фільма «Рухаючая сіла» (Treibende Kraft). Аўтар — Ёзаф Фенекер.
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0012778/mediaviewer/rm2636150016
Абмен лістамі напрыканцы лістапада выявіў і іншыя праблемы мінскіх кінатэатраў. Аўтары лістоў заклікалі адкрыць асобныя кінатэатры для рабочых і студэнтаў, бо ні тыя, ні другія не маглі дазволіць сабе наведваць звычайныя кінасеансы. Яны таксама прапаноўвалі, каб Саўпрафбел (Беларускі савет прафсаюзаў) выкарыстаў для рабочых памяшканні былых кінатэатраў «Люкс» і «Ілюзіён».15
У адказ аўтар па прозвішчы Альпяровіч адзначыў, што ў абодвух будынках ужо не засталося ні крэслаў, ні кінапраектараў, а памяшканне былога «Люкса» займаў клуб будаўнікоў. Альпяровіч таксама звярнуў увагу на тое, што кінасеансы можна было б ладзіць у Доме культуры і клубе «Чырвоны Прафінтэрн».16 Нам не ўдалося высветліць, ці гаворка ідзе пра аднаго і таго ж чалавека, аднак прозвішча Альпяровіч таксама насіў кіраўнік кінаўпраўлення Падзіва-4.
1 Звязда [Звезда], № 259 (1561), 4 лістапада 1923 г.
2 Эрман, Грэйс. «Бім-Бом: як савецкі дуэт клоўнаў кінуў выклік Саветам» [Bim-Bom: How a Soviet Clown Duo Defied the Soviets]. Калекцыянер [The Collector]. https://www.thecollector.com/soviet-clown-duo-bim-bom/ 25 жніўня 2024 г.; Жакоб, Паскаль. «Рускія клоўны» [Russian Clowns]. Cirque-CNAC, Нацыянальны цэнтр цыркавога мастацтва / Нацыянальная бібліятэка Францыі, https://cirque-cnac.bnf.fr/en/clowns/clown-characters/russian-clowns Прагледжана 29 верасня 2026 г.
3 Недапушчэнне дзяцей у тэатры і кіно [Недопущение детей в театры и кино], Звязда [Звезда], № 261 (1563), 8 лістапада 1923 г.
4 У Мінскі гарвыканкам [В Минский горисполком]. Без даты, верагодна, канец кастрычніка — пачатак лістапада 1922 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ) [Государственный архив Минской области], фонд 322, воп. 1, спр. 89, арк. 284.
5 Пратакол № 31 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 31 заседания Президиума Минского губернского РАБИС]. 8 лістапада 1923 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ) [Национальный архив Республики Беларусь (НАРБ)], фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 65.
6 Пратакол № 31 пасяджэння Прэзідыума Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 31 заседания Президиума Мингубрабиса]. 8 лістапада 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 2, арк. 65.
7 Шклоўскі, Віктар. «Пра законы кіно» [О законах кино]. Рускі сучаснік [Русский современник], 1924, № 1, с. 245–2. Перавыдадзена ў Новым літаратурным аглядзе [Новое литературное обозрение].https://nlobooks.ru/article/11317/ Прагледжана 29 верасня 2026 г. Гл. зноску 1 у гэтым артыкуле.
8 У Экспертную камісію пры Н.К.Ф. [В Экспертную комиссию при Н.К.Ф.]. НАРБ, фонд 93, воп. 1, спр. 1119, арк. 8.
9 Пратакол № 17 пасяджэння Праўлення Мінскага губернскага аддзела Саюза РАБІС [Протокол № 17 заседания правления Минской губернии РАБИС]. 14 лістапада 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 2, спр. 1, арк. 73.
10 Пасведчанне № 1451 РАБІС [Удостоверение № 1451 РАБИС]. 16 лістапада 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 62.
11 У Наркамфін Бел. [В Наркомфине. Бел.]. 16 лістапада 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 61.
12 Пасведчанне [Удостоверение]. 17 лістапада 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 58.
13 Protokol № 14. Zasedaniye Mingorosoveta s sovmestnym uchastiyem rabochikh organizatsiy i voinskikh chastey [Протокол № 14. Заседание Мингоросовета с совместным участием рабочих организаций и воинских частей; Minutes No. 14 of the meeting of the Minsk City Soviet with representatives of workers' organizations and military units] 24 Nov. 1923. GAMn, Fond 6, Opis 1, Delo 22, p. 044b; NARB Fond 6, Opis’ 1, Delo 225, p. 156b.
14 Пратакол № 14. Пасяджэнне Мінскага гарадскога савета з сумесным удзелам рабочых арганізацый і вайсковых часцей [Протокол № 14. Заседание Мингоросовета с совместным участием рабочих организаций и воинских частей]. 24 лістапада 1923 г. ДАМнВ, фонд 6, воп. 1, спр. 22, арк. 44б; НАРБ, фонд 6, воп. 1, спр. 225, арк. 156б.
15 Звязда [Звезда], № 269 (1571), 18 лістапада 1923 г.
16 Звязда [Звезда], № 276 (1578), 27 лістапада 1923 г.