Змены ў кіраванні беларускім кінематографам
Больш перамен на гарызонце ў Маскве,
Верасень – Лістапад 1922 года
У верасні 1922 года Саўнаркам — найвышэйшы орган улады ў Сацыялістычнай Савецкай Рэспубліцы Беларусь — прыняў радыкальнае рашэнне адносна «Кінарэсбела». Арганізацыю пазбавілі кантролю над кінатэатрамі і перадалі іх у падпарадкаванне ўладам Мінска, бо ўсе кінатэатры знаходзіліся менавіта ў горадзе.1 Самуіл Рахлін, другі чалавек у Кінарэсбеле, альбо пакінуў сваю пасаду, альбо быў адхілены ад яе. Пазней яго прызналі вінаватым у растраце, аднак турэмнага пакарання ён пазбег дзякуючы службе ў Чырвонай арміі.
1 лістапада 1922 года Мінскі гарадскі аддзел народнай адукацыі — ГарАНА — зацвердзіў «Палажэнне аб кіраванні кінатэатрамі ў горадзе Мінску». У першым пункце гаварылася, што кінатэатры будуць пераведзеныя на прынцыпы камерцыйнага разліку — так званага гаспадарчага разліку, або гасразліку. Менавіта такую мадэль раней прадугледжвала Новая эканамічная палітыка Леніна, і, імаверна, паводле гэтага прынцыпу працаваў і Кінарэсбел (гл. тут).
Пункт 3 гэтага палажэння вызначаў галоўныя задачы новай сістэмы кіравання кінатэатрамі — прычым адразу дзве. Першай называлася павышэнне ідэйнага і мастацкага ўзроўню фільмаў, другой — перадача даходаў у распараджэнне гарадскога выканаўчага камітэта і ГарАНА. Пры гэтым дакумент не ўдакладняў, у якой прапорцыі павінны былі размяркоўвацца гэтыя сродкі.
Паводле пункта 5, ГарАНА атрымліваў права заключаць дамовы з кінапракатнымі арганізацыямі — як дзяржаўнымі, так і прыватнымі. Пункт 8 прадугледжваў, што рэпертуар павінен быў зацвярджацца на шэсць месяцаў наперад.2
9 лістапада 1922 года «Звязда» паведаміла пра тое, што, верагодна, стала апошняй значнай ініцыятывай Кінарэсбела. Арганізацыя правяла здымкі святкаванняў гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі ў Мінску, каб пазней паказваць гэтыя кадры ў кінатэатрах.3 Варта памятаць, што сама рэвалюцыя адбылася 25 кастрычніка 1917 года паводле старога юліянскага календара. У 1918 годзе бальшавікі перайшлі на грыгарыянскі каляндар, і таму гадавіну Кастрычніцкай рэвалюцыі пачалі адзначаць 7 лістапада — у дзень, на які гэтая дата прыпадала паводле новага календара.
Плакат «Са святам Вялікага Кастрычніка!». Звярніце ўвагу, што дзяўчынка адрывае каляндарны лісток з месяцам лістапад.
Крыніца: https://www.maximonline.ru/longreads/otkrytki-i-plakaty-iz-sovetskogo-detstva-k-prazdniku-7-noyabrya-id689713/
15 лістапада 1922 года загад № 128 ГарАНА (гарадскога аддзела народнай адукацыі) паклаў канец існаванню «Кінарэсбела»: «З гэтага дня ўправа “Кінарэсбела” скасоўваецца. Усе яе функцыі пераходзяць непасрэдна да горада».4 Кіраўнік Кінарэсбела Мойша Дынерштэйн застаўся на сваёй пасадзе ўжо ў новай гарадской кінастуктуры.5 Такім чынам, «Кінарэсбел» праіснаваў менш за шэсць месяцаў.
ГарАНА сутыкнуўся з той жа праблемай, што раней Кінарэсбел і Фотакінааддзел. Трэба было вырашыць, што важней: напаўняць кінатэатры «ідэйна правільнымі» фільмамі ці забяспечваць іх плацежаздольнай публікай. Адразу пасля рэарганізацыі ніякіх істотных зменаў не адбылося.
Яшчэ «Кінарэсбел» накіраваў у Германію чалавека па прозвішчы Цыбарт, каб паспрабаваць дамовіцца пра закупку фільмаў. У сваім дакладзе ад 15 лістапада 1922 года Цыбарт паведамляў, што Беларускае гандлёвае прадстаўніцтва ў Берліне параіла яму звярнуцца ў Komitee der Internationalen Arbeitshilfe, вядомым у Расіі як Міжнародная рабочая дапамога (Межрабпом - Международная рабочая помощь). Арганізацыю заснавалі ў жніўні 1921 года Камуністычны інтэрнацыянал (Камінтэрн - міжнароднае аб’яднанне камуністычных партый пад кіраўніцтвам расійскіх камуністаў6 ) і Вілі Мюнцэнберг,7 які разам з Межрабпомам праз некалькі гадоў адыграе важную ролю ў развіцці савецкага кіно.
У Франкфурце амерыканскі палітык Джэймс У. Форд (злева), Вілі Мюнцэнбэрг (у цэнтры) і малійскі актывіст Гаран Куятэ (справа) падчас Другога кангрэса Лігі барацьбы супраць імперыялізму ў 1929 годзе.
Крыніца: Адольф Эрт, Der Weltbolschewismus. Ein internationales Gemeinschaftswerk über die bolschewistische Wühlarbeit und die Umsturzversuche der Komintern in allen Ländern (Берлін, 1936). Грамадскі здабытак, праз Wikimedia Commons.
Цыбарт пісаў, што гандлёвае прадстаўніцтва рэкамендавала супрацоўнічаць «выключна» з Межрабпомам. Далей ён звяртаўся да адрасатаў свайго ліста — імаверна, ГарАНА і, магчыма, Наркамасветы — з просьбай ухваліць такую дамову.
Паводле прапанаванага пагаднення, Межрабпом мусіў на эксклюзіўнай аснове пастаўляць у «Заходнюю вобласць» (Мінск, Бабруйск, Гомель, Віцебск і Смаленск, хоць тры апошнія гарады не ўваходзілі ў склад ССРБ) усе новыя фільмы, якія арганізацыя лічыла прыдатнымі для паказу ў Расіі.
Тым часам Цыбарт прапанаваў спіс з чатырох фільмаў, якія ахарактарызаваў як «высокамастацкія гістарычныя» і «сацыяльна значныя» стужкі:
- «Дзве сіраты» (пра часы Французскай рэвалюцыі)
- «Дачка Напалеона»
- «Жонка фараона» фільм Эрнста Любіча
- «Папа Борджыя» і іншыя.
«Каханні фараона», 1922.
Плакат да фільма «Каханні фараона».
Крыніца: https://www.posterazzi.com/the-loves-of-pharaoh-still-item-varevcmsdloofec115/?srsltid=AfmBOooxM7cs-YpU3wnN6tpEgtHuuSSmEaGA8IYdcjYHX6e_hYZ6JCyQ
Плакат да фільма «Лукрэцыя Борджыя».
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0013342/mediaviewer/rm1722232832/
Цыбарт таксама прапанаваў яшчэ адзін фільм Эрнста Любіча — «Мадам ДзюБары».8
«Мадам ДзюБары», 1919.
1 «Протокол № 25» [Пратакол нум. 25], 15 верасня 1922 г. Национальный архив Республики Беларусь [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь], фонд 15, вопіс 1, справа 28, дакументы 73–73б.
2 Положение об Управлении Кинотеатрами г. Минска [Палажэнне аб кіраванні кінатэатрамі г. Мінска],1 лістапада 1922 г. Государственный архив Минской области [Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці], ДАМВ, фонд 322, вопіс 1, справа 89, с. 301–301б.
3 «Празднество на экране» [Святкаванне на экране]. Звезда [Звязда], № 265 (1266), 9 лістапада 1922 г.
4 Приказ № 128 (Загад № 128). 15 лістапада 1922 г., НАРБ, фонд 42, вопіс 1, справа 116, дак. 103.
5 «Штат кинотеатров и самого управления» [Персанал і кіраўніцтва кінатэатраў]. 17 лістапада 1922 г. ДАМВ [Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці], фонд 322, вопіс 1, справа 89, дак. 292.
6 Краіны не былі членамі, а лічыліся «секцыямі» Камінтэрна. Сярод іх былі Алжыр, Аўстралія, Вялікабрытанія, Балгарыя, Канада, Кітай, Францыя, Індыя, Інданезія, Італія, Японія, Партугалія, Паўднёвая Афрыка, ЗША і, вядома ж, СССР. «Секцыі Камуністычнага інтэрнацыяналу». Marxist Internet Archive. https://www.marxists.org/history/international/comintern/sections/index.htm. Прагледжана 4 студзеня 2025 г..
7 Keply, Vance Jr. [Вэнс Кеплі-малодшы]. “The Workers’ International Relief and the Cinema of the Left 1921-1935” [«Міжнародная рабочая дапамога і кіно левых, 1921–1935»]. Cinema Journal [Часопіс кіно]. т. 23, № 1, 1983 г., с. 7–23, JSTOR https://doi.org/10.2307/1225069 Сталы URL: https://www.jstor.org/stable/1225069
8 Выписка из Письма тов. Цибарта от 15-го Ноября 1922 года за № 144 г. Варщава [Урывак з ліста таварыша Цыбарта ад 15 лістапада 1922 г., № 144, Варшава]. 15 лістапада 1922 г., НАРБ, фонд 6, вопіс 1, справа 124, дак. 107.