Смертаносны пажар.
Канец эпохі Штрэмера ў Беларусі
Частка II
З улікам праблем з яго бензінавым рухавіком можна было б падумаць, што пажар, які знішчыў тэатр Штрэмера 9 кастрычніка 1909 года, узнік менавіта праз гэты рухавік. Аднак паліцэйскія расследаванні і газетныя паведамленні сведчаць: Штрэмер не толькі не быў вінаваты, але і дапамагаў пацярпелым, выплачваючы грошы са сваёй кішэні.
Усе крыніцы сыходзяцца ў тым, што пажар пачаўся не ў тэатры Штрэмера, а ў друкарні Каплана. Пра гэта паведамляла і «Наша Ніва» ад 15 кастрычніка 1909 года
Газета «Наша Ніва» пра пажар у тэатры Штрэмерa ў Мінску, 1909 год.
«7 кастрычніка на Губернатарскай вуліцы ўзарвалася бензінавая машына, у друкарні Каплана. Адсюль загарэлася квартэра, дзе быў электрабіёграф Штрэмера, а потым агонь пераскочыў і на другія будынкі. Пажар нарабіў многа шкоды. Паранена цяжка каля 15 людзей і забіта адна дзяўчына.»1
Выданне «Сіне-Фона» таксама пісала, што пажар пачаўся ў друкарні. Там таксама адзначалася: «Ахвярамі агню сталі некалькі чалавек, сярод іх, дарэчы, і малая дачка тэатральнага механіка, спадара Савіча. Выказваем глыбокія спачуванні спадару Савічу ў сувязі з яго непапраўнай стратай.»2
15 кастрычніка 1909 года часопіс «Кінемо» прыводзіў большую ацэнку колькасці пацярпелых і даваў дадатковыя падрабязнасці:
«Агульная колькасць параненых дасягае 20 чалавек. Многія з іх атрымалі цяжкія раненні.
* * *
Ад моцнай выбуховай хвалі на чатырох вуліцах ў лепшых крамах былі выбіты вітрынныя шыбы, а ў многіх кватэрах пашкоджана маёмасць.
Сям’я механіка Савіча, якая жыла ў мезаніне, правалілася ў ахоплены полымем тэатр Штрэмерa. Пацярпелі і гандляры з пакупнікамі, што знаходзіліся ў суседніх крамах.
Тэатр Штрэмера згарэў дашчэнту. Дом Ракоўшчыка быў застрахаваны на 140 тысяч рублёў.
Падчас раскопак быў знойдзены абгарэлы труп сямнаццацігадовай дачкі гандляра рыбай Левітана. Як высветлілася, у пажары таксама загінула дзесяцімесячная дзяўчынка — дачка механіка Савіча. У яўрэйскім шпіталі знаходзяцца восем параненых, два з іх — у цяжкім стане. Акрамя пажарных, пацярпелі яшчэ пяць чалавек, якія ў момант выбуху былі на двары і ў бліжэйшых крамах. Пажарныя ўсё яшчэ працуюць на месцы здарэння. Разбор завалаў працягваецца.
* * *
Агульныя страты ацэньваюцца ў 800 000 рублёў. Пацярпелі наступныя страхавыя кампаніі: “Расійскае”, “Транспартнае”, “2-е Расійскае”, “Саламандра”.»3
Часопiс Кiнемо
Ніжэй — фота наступстваў пажару. Здымак зроблены з трэцяга паверха дома Ракоўшчыка. Гэта азначае, што друкарня Каплана знаходзілася злева — імаверна, у будынку з металічнай агароджай перад балконам. Будынак з белай сцяной і вонкавай лесвіцай, магчыма, і быў месцам, дзе знаходзіўся тэатр Штрэмера.
Крыніца: НГАБ Дзьмітры Кішкілевіч, TUT.BY. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Як відаць з плана, здымак зроблены з вугла Губернатарскай і Захар’еўскай вуліц.4
Газета «Літоўскі кур'ер» за 10 кастрычніка, імаверна, падае найбольш падрабязнае апісанне пажару:
«Наколькі можна меркаваць паводле надзейных звестак, прычынай маштабнага пажару стаў бензінавы рухавік у друкарні Э. Каплана. Рухавік выбухнуў з жахлівай сілай, ад чаго ў бліжэйшых будынках пайшлі расколіны ў сценах. Адначасова парваліся электрычныя драты, і ў многіх месцах узніклі “кароткія замыканні”, якія выклікалі моцнае ўзгаранне — метал не проста плавіўся, але гарэў полымем.
Адно з такіх магутных замыканняў адбылося ў сховішчы цэлулоіднай плёнкі ў сінематографе Штрэмерa, дзе адбыўся другі выбух. Абодва выбухі прагучалі амаль адначасова, адзін за адным, так што іх цяжка было адрозніць».
* * *
«Памер страт пакуль цяжка вызначыць. Частка маёмасці была застрахаваная на значныя сумы, аднак некаторыя крамы (бакалейная крама Т. Стараневіча, рыбны склад Левітана і інш.) наогул не мелі страхоўкі. У апошні момант нам паведамілі, што прычынай выбуху мог стаць бензін, які ў вялікіх колькасцях захоўваўся ў падвале аптэчнага склада Левітана».
«У друкарні Каплана, сярод іншага, згарэлі амаль усе матэрыялы, падрыхтаваныя для “Мінскага календара” на 1910 год. Хутчэй за ўсё, каляндар не выйдзе».
* * *
«[Уладальнік кінатэатра] пакрывае ўсе выдаткі са сваёй кішэні і акружае пацярпелага механіка і яго жонку самай шчырай апекай». 5
Літоўскі кур’ер
Мінск, Губернатарская вуліца, пачатак XX стагоддзя.
Крыніца: https://www.belarus.by/rel_image/330
Каплан, відаць, пазней вярнуўся да сваёй справы. А Штрэмер, нягледзячы на ўсе намаганні,6 больш не адкрыў кінатэатр у Мінску. Неўзабаве пасля гэтых падзей яго «імперыя» пачала распадацца.
1 Наша Ніва, 28 кастрычніка 1909 г., с. 612.
2 «Сіне-Фона», № 2, 15 кастрычніка 1909 г., с. 7.
3 Кiнемо, № 16, 15 кастрычніка 1909 г., с. 11–12.
4 Маракоў, Галоўная Вуліца Мінска 1890-1940 гг. Кніга 2, «Мастацтва і літаратура», 2012 г., с. 86
5 “Minsk Echa” [Мінскае рэха]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер], 10 кастрычніка 1909 г., с. 3.
6 “Minsk Echa” [Мінскае рэха]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер], 9 лютага 1910 г., с. 3.