Смертаносны пажар.
Канец эпохі Штрэмера ў Беларусі
Частка I
У першыя гады свайго існавання кінатэатры былі далёка не бяспечнымі месцамі. Лямпы, якія выкарыстоўваліся для асвятлення экрана, працавалі на аснове гаручай хімічнай сумесі.
Выданне «Сіне-Фона» паведамляла пра выпадак, які ледзь не скончыўся трагедыяй у Воршы. Уладальнік кінатэатра Сімховіч і яго памочнік Дамброўскі пацярпелі, калі падчас працы выбухнула металічная ёмістасць з хімікатамі. Дамброўскі атрымаў раненні ног ад жалезных аскепкаў. У Сімховіча былі пашкоджаныя твар і вочы.1
Ворша, Пецярбуржская вуліца, пачатак XX стагоддзя.
Крыніца: https://smolbattle.ru/threads/Орша-путешествие-в-прошлое.51461
Рыга
Найбуйнейшы пажар у гісторыі ранніх беларускіх кінатэатраў адбыўся ў Мінску ў кастрычніку 1909 года — тады згарэў тэатр Рыхарда Штрэмера, кінапрадпрымальніка, які адкрыў першы стацыянарны кінатэатр у горадзе. (глядзець тут)
За некалькі гадоў да гэтага, у Рызе, Штрэмер разам са сваім тагачасным партнёрам ужо страціў адзін тэатр у выніку пажару падчас святкавання 700-годдзя горада. Яны дэманстравалі фільмы ў імправізаваным кінатэатры ў забаўляльнай зоне «Птушыны луг».
«...з-за неасцярожнасці ўзнік пажар у павільёне “жывых фатаграфій” на “Птушыным лузе”, які належаў грамадзяніну Рыхарду Эйхталю і падданаму Прусіі Рыхарду Штрэмеру. Сінематограф згарэў цалкам, разам са стужкамі і драўлянай будкай/шафай.» 2
Паводле справаздачы Рыжскай гарадской паліцыі
Асобная падзяка Латвійскаму музею кіно за дапамогу ў пошуку гэтага матэрыялу.
Як мы адзначалі ў адным з папярэдніх артыкулаў, Штрэмер меў кінатэатры ў розных гарадах Расійскай імперыі (глядзець тут). Калі ў 1907 годзе ён адкрыў «стацыянарны кінатэатр» у Мінску — у камерцыйным будынку, вядомым як дом Ракоўшчыка, — высветлілася, што горад не можа забяспечыць яго ні дастатковай, ні стабільнай электраэнергіяй.
Каб вырашыць праблему, Штрэмер набыў уласны бензінавы рухавік. У выніку і ён, і яго сусед Каплан, які трымаў друкарню ў вялікім будынку дома Ракаўшчыка, абодва карысталіся бензінавымі рухавікамі. Цягам некалькіх месяцаў у 1908 годзе жыхары скардзіліся на пах бензіну — імаверна, ад рухавіка, які Стрэмер выкарыстоўваў, каб забяспечваць свой кінатэатр электрычнасцю.3
У маі таго ж года ён, як паведамлялася, «з цяжкасцю спраўляўся з дымам, які выкідваў гэты рухавік».4 Праблема з дымам заставалася актуальнай і ў ліпені. 5 Пасля гэтага другіх згадак ў газетах пра гэтую сітуацыю мы не знайшлі.
На наступным фота паказаны дом Ракаўшчыка — комплекс злучаных паміж сабой камерцыйных будынкаў на рагу Губернатарскай і Захар’еўскай вуліц.
Крыніца: Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Можна заўважыць, што адразу за трохпавярховым будынкам знаходзіцца арка — у месцы, дзе да яго прымыкае двухпавярховы корпус.
Крыніца: Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
На гэтым здымку будынак паказаны бліжэй. Можна разгледзець шыльду з надпісам «Гандлёвы дом» Іллі Каплана на двухпавярховым корпусе.
Ніжэй прыведзены план дома Ракоўшчыка за 1897 год, які можна знайсці ў кнізе Леаніда Маракова «Галоўныя вуліцы Мінска, 1880–1940». Тут падаецца арыгінал з 86-й старонкі гэтага выдання. Дзве чырвоныя лініі паказваюць, дзе знаходзілася арка.
Арыгінальная выява.
Версія гэтага плана, палепшаная з дапамогай штучнага інтэлекту.
Літары абазначаюць часткі забудовы: чэрвень–лістапад 1897 года.
A — двухпавярховы мураваны дом з падвалам, з праектам надбудовы трэцяга паверха;
B — двухпавярховы мураваны дом;
C — двухпавярховы мураваны дом;
D, E — двухпавярховыя мураваныя крылы.
Згодна з гэтым планам, шыльда друкарні Каплана знаходзілася на будынку B, з боку Губернатарскай вуліцы. Арка пазначана пункцірнай лініяй.
Мы мяркуем, што друкарня Каплана размяшчалася ў будынку D, а Стрэмер выкарыстоўваў будынак E пад кінатэатр. Недзе ў гэтым комплексе да 1909 года таксама дзейнічала аптэка, дзе ўладальнік Левітан захоўваў бензін — імаверна, для абодвух рухавікоў.6
Да верасня 1909 года Штрэмер, здавалася, быў на вяршыні поспеху. Ён ужо меў уласную кампанію, якую актыўна рэкламаваў у мясцовай прэсе.
Ніжэй — лагатып, які ён неаднаразова выкарыстоўваў у рэкламных аб’явах у дзвюх вядучых віленскіх газетах «Віленскі веснік» і «Ганец Віленскі».
Крыніца: Vilneskij Vestnik [Віленскі веснік], 20 лістапада 1909 г.
Дзякуючы Бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта.
А вось «Ганец Віленскі» ад 11 кастрычніка 1909 года. 6
Дакладна высветліць, што напісана над галавой фігуры, пакуль не ўдалося — якасць газетнага друку занадта нізкая. Мы мяркуем, што там пазначана Fabrique Marque, гэта значыць «таварны знак».
Можна разгледзець літары FABR — верагодна, гэта скарачэнне ад Fabr.
Ніжэй — адноўлены малюнак з аб’яў, апрацаваны з дапамогай штучнага інтэлекту. Мы папрасілі дадаць надпіс FABR. MARKE.
Праектар на гэтым здымку, імаверна, — Pathé 1909 Renforcé. Пра гэта сведчаць некалькі дэталяў: мальтыйскі крыж у кальцавым механізме, характэрная верхняя падача плёнкі, а таксама адносна вузкі корпус праекцыйнай скрыні.
Ніжэй — фота праектара Pathé 1909 Renforcé з сайта Live Auctioneers. Выкарыстана з дазволу Donley Auctions (павялічана з дапамогай штучнага інтэлекту).
1 «Сіне-Фона», № 22, 15 жніўня 1909 г., с. 13.
2 Вѣдомости Рижкой Городской Политціи [Ведамасці Рыжскай гарадской паліцыі] 27 ліпеня 1901 г., № 164, с. 4.
3 “Minsk Echa” [Мінскае рэха]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер], № 65, 19 сакавіка (ст. ст.) і 1 красавіка (н. ст.) 1908 г.; № 126, 5 красавіка (ст. ст.) і 18 красавіка (н. ст.) 1908 г., с. 3.
4 “Minsk Echa” [Мінскае рэха]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер], № 101, 3 мая (ст. ст.) і 16 мая (н. ст.) 1908 г.
5 “Minsk Echa” [Мінскае рэха]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер], № 174, 31 ліпеня (ст. ст.) і 18 жніўня (н. ст.) 1908 г.
6 “Minsk Echa” [Мінскае рэха]. Kurjer Litewski [Літоўскі кур’ер], 10 кастрычніка 1909 г., с. 3.
7 Polona [Палона]. https://polona.pl/preview/8ee280bd-764d-45f7-8223-a40ce70ebeea Прагледжана 22 лютага 2026 г.