Віцебск: барацьба за кінаэкран
Канец 1922 года — зручны момант, каб звярнуць увагу на суседні Віцебск. Да гэтага часу мы галоўным чынам засяроджваліся на Мінску, бо ён быў найбуйнейшым горадам Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі. Віцебск быў «вернуты» Расіі ў 1919 годзе, на пачатку грамадзянскай вайны і памежных канфліктаў, хоць ужо ў 1924 годзе зноў увайшоў у склад Беларусі. Паслярэвалюцыйная гісторыя аднаўлення кінасправы ў Віцебску шмат у чым адрознівалася ад мінскай. Падабенстваў тут, бадай, менш, чым адрозненняў.
Мойша Дынерштэйн, былы кіраўнік Кінарэсбела, у сваёй развітальнай запісцы адносіў Віцебск да Заходняга рэгіёна ў сістэме кінапракату (глядзі тут). Таму праблемы, з якімі сутыкнуўся Віцебск, і спосабы іх вырашэння могуць дапамагчы нам лепш зразумець цяжкасці, што паўсталі перад Мінскам, — магчыма, яны былі нават больш сур’ёзныя, чым у Віцебску.
Чалавек, пра якога пойдзе гаворка, — Абрам Галкін. Прайшоўшы праз шэраг пасад, звязаных з аднаўленнем кінасферы ў Віцебску, у выніку ён ўзначаліў Белдзяржкіно — дзяржаўны кінатрэст, створаны ў Беларусі напрыканцы 1924 года. Тое, як працаваў Галкін і з якімі цяжкасцямі яму даводзілася сутыкацца, дапамагае зразумець, чаму менавіта яму даручылі ўзначаліць «Белдзяржкіно» пасля яго стварэння.
Абрам Галкін.
Выява выкарыстана на ўмовах добрасумленнага выкарыстання.
Абрам Галкін нарадзіўся ў Віцебску ў 1889 годзе. Спачатку ён быў членам яўрэйскага сацыялістычнага Бунда, але ў 1920 годзе ўступіў у Камуністычную партыю. Яшчэ ў 1919 годзе Галкін выступіў з прапановай перадаць кінасправу пад кантроль Віцебскага Губана — губернскага аддзела народнай адукацыі. У 1919–1923 гадах ён быў старшынёй і кіраўніком кінааддзела Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў, якое ўваходзіла ў структуру Губана (1919-1923). Пасля гэтага ўзначаліў мастацкі аддзел Віцебскага Гарана — гарадскога аддзела народнай адукацыі (з 1923 года). Калі ж у 1923 годзе было створана Віцебскае Пралеткіно, Галкін стаў яго першым часовым кіраўніком. 1 2 Галкін быў непасрэдна ўцягнуты ў барацьбу вакол кінатэатраў і, відаць, здолеў заслужыць дастатковы давер, каб у 1924 годзе ўзначаліць новую беларускую кінаарганізацыю — Белдзяржкіно.
Барацьба за кінатэатр «Адэон»
У лістападзе 1922 года Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў накіравала ў Віцебскі губпалітпрасвет (губернскі аддзел палітычнай асветы) справаздачу пра сваю дзейнасць за папярэдні год.3 У справаздачы адзначалася, што ў верасні 1921 года ў Віцебску дзейнічалі тры кінатэатры: «Мастацкі», «Ілюзія» і «Рэкорд». Пазней «Рэкорд» быў перайменаваны ў «Спартак».4 ) Таксама згадваўся чацвёрты кінатэатр — «Адэон», які сустракаецца ў крыніцах і пад назвамі «Ампір» або «Эмпайр».5.
Кінатэатр «Адэон» знаходзіўся пад кантролем Культаддзела Вітучкпрафсаюза (Віцебскага ўчастковага камітэта прафсаюза чыгуначнікаў) і выкарыстоўваўся як прапагандысцкі цэнтр Арлоўска-Віцебскага чыгуначнага прапагандысцкага цэнтра (Арол — горад у Расіі). Напрыканцы 1921 года гэты прапагандысцкі цэнтр спыніў сваю дзейнасць. І кінатэатр быў перададзены назад у распараджэнне Губана — губернскага аддзела народнай адукацыі. Аднак прафсаюз чыгуначнікаў адразу ж запатрабаваў вярнуць яго назад.6 3 студзеня 1922 года губернскі выканаўчы камітэт (Губвыканкам), найвышэйшы орган дзяржаўнай улады ў рэгіёне, прапанаваў перадаць кінатэатр чыгуначнікам.7 Але гэтая прапанова стала толькі пачаткам шасцімесячнага супрацьстаяння.
Віцебск, Вакзальная вуліца (цяпер вуліца Кірава), 1925 г.
Крыніца: фатаграфія з Савецкай энцыклапедыі https://vkurier.news/6-faktov-iz-zhizni-prostitutok-v-vitebske-v-1920-e-gody/
9 лютага 1922 года ў спрэчку ўмяшалася Масква. Галоўпалітасвет РСФСР (Галоўнае ўпраўленне палітычнай асветы Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі) падтрымаў рашэнне перадаць «Адэон» чыгуначнікам.8Аднак у той жа дзень канцылярыя Віцебскага губернскага камітэта (Канцгубкам) нечакана праігнаравала распараджэнне з Масквы і перадала кінатэатр у распараджэнне Віцебскага Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў. Гэта азначала, што кіраванне «Адэонам» пераходзіла да структуры, у якой адну з ключавых роляў адыгрываў Галкін. Сярод аргументаў Канцгубкама былі спасылкі на тое, што чыгуначныя арганізацыі ўжо ўваходзяць у агульную сістэму забеспячэння Віцебскага Губпалітпрасвета, а фінансавае становішча самога Губпалітпрасвета знаходзіцца ў «катастрафічным» стане.9 Чыгуначнікі, аднак, не збіраліся адступаць.
Працяглы канфлікт вакол «Адэона» не перашкаджаў Губпалітпрасвету пільна сачыць за тым, якія фільмы траплялі на экраны віцебскіх кінатэатраў. Недзе да сакавіка 1922 года Галкін дазволіў паказ фільма «Яўрэйскае жыццё ў Палесціне» (ён таксама вядомы пад назвай «Жыццё яўрэяў у Палесціне»). Неўзабаве высветлілася, што, нягледзячы на сваё фармальнае кіраўніцтва кінасправай, Галкін усё роўна мусіў атрымліваць адпаведныя дазволы на такія рашэнні. 3 сакавіка 1922 года губпалітпрасвет загадаў Галкіну і Праўленню мастацкіх прадпрыемстваў зняць гэты фільм з пракату — назаўсёды.10
«Жыццё яўрэяў Палесціны», 1913 г.
Нават кароткая паўза, выкліканая спрэчкай вакол рэпертуару, не спыніла зацятую барацьбу за «Адэон». Напрыканцы ліпеня 1922 года ў справу ўмяшалася Масква. Наркамасветы пастанавіў, што кантроль над «Адэонам» павінен быць перададзены Вітучкпрафсаюзу (Віцебскаму ўчастковаму камітэту прафсаюза работнікаў чыгуначнага транспарту).11 На гэты раз апеляцыю падаў ужо Віцебскі губпалітпрасвет.
Апісваючы Маскве гісторыю гэтага канфлікту, Віцебскі Губпалітпрасвет паведамляў, што пасля перадачы «Адэона» Губана ў студзені 1922 года чыгуначнікі адключылі кінатэатр ад электразабеспячэння. Пасля гэтага Віцебскаму Праўленню мастацкіх прадпрыемстваў на чале з Галкіным давялося самастойна вырашаць пытанне з падключэннем электрычнасці. У выніку «Адэон» не мог працаваць на працягу пяці тыдняў, хоць Праўленне працягвала несці ўсе выдаткі на яго ўтрыманне, у тым ліку выплачваць заробкі супрацоўнікам. Больш за тое, праз новыя цяжкасці, якія ўзніклі пазней, кінатэатр аднавіў працу толькі ў маі.
Чыгуначнікі настойвалі, што «Адэон» павінен застацца ў іх распараджэнні, бо ён знаходзіцца «на тэрыторыі чыгункі» і быў абсталяваны за кошт чыгуначнага ведамства.12 Галкін у адказ сцвярджаў, што Віцебскае Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў таксама ўклала значныя сродкі ў утрыманне і падтрымку будынка ў належным стане.13
Але Масква ўжо сказала сваё слова, і перамога засталася за чыгуначнікамі. Тым не менш Віцебскі Губпалітпрасвет здолеў дамагчыся некалькіх важных саступак. Прафсаюз абавязалі штомесяц адлічваць на карысць губпалітпрасвета 10 % ад валавой выручкі кінатэатра — менавіта столькі ён плаціў бы ў выпадку, калі б «Адэон» перайшоў пад кіраванне Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў. Акрамя таго, прафсаюз павінен быў кампенсаваць Праўленню выдаткі на абсталяванне кінатэатра. Нарэшце, Губпалітпрасвет захаваў за сабой кантроль над ідэалагічным кірункам дзейнасці «Адэона».14 Такім чынам, хоць кінатэатр і перайшоў да чыгуначнікаў, Губпалітпрасвет у значнай ступені атрымаў тое, чаго дамагаўся.
Аўтар — невядомы мастак. «Рускі рэвалюцыйны плакат».
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=70089890
1 Абрам Ільіч Галькін [Абрам Ильич Галькин], «Временник Зубровского Института», № 2 (29) (Масква: Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі, Расійскі інстытут гісторыі мастацтва, 2020), 230.
2 Справаздача Праўлення Мастацкіх Прадпрыемстваў за аперацыйны перыяд з кастрычніка 1921 г. па 1 верасня 1922 г. [«Отчёт по Правлению Художественных Предприятий за операционный период с октября месяца 1921 г. по 1 сентября 1922 г.»], 21 кастр. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 504.
3 Ibid.
4 Таццяна Катовіч [Татьяна Котович], «Культавы кінотэатр “Спартак” у Віцебску: гісторыя і асобы, 1920-я гады» [«Культовый кинотеатр “Спартак” в Витебске: история и личности, 1920-е годы»], у: Дыялог мастацтваў і арт-парадыгм: Артыкулы. Нарысы. Матэрыялы [«Диалог искусств и арт-парадигм: Статьи. Очерки. Материалы»] (Саратаў: Навукова-даследчы савет Саратаўскай дзяржаўнай кансерваторыі імя Л. В. Собінава, 2020), 121.
5 У Канфліктную Камісію Губернскага аддзела працы [«В Конфликтную Комиссию Губотдела Труда»], 6 сак. 1923 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 95, воп. 1, спр. 327, дак. 2.
6 Пратакол пасяджэння Прэзідыума Губернскага выканаўчага камітэта [«Протокол заседания Президиума Губисполкома»], 3 студз. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 1, дак. 57б.
7 Ibid.
8 Віцебскі губернскі аддзел палітычнай асветы [«Витебский Губполитпросвет»], 9 лют. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 1, дак. 64.
9 Пастанова Сакратарыята Віцебскага губернскага камітэта РКП(б) [«Постановление Секретариата Витгубкома Р.К.П.»], 9 лют. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 380.
10 Пратакол пасяджэння Калегіі Віцебскага губернскага аддзела палітычнай асветы [«Протокол заседания Коллегии Витгубполитпросвета»], 3 сак. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 284б.
11 У Праўленне Мастацкіх Прадпрыемстваў [«В Правление Художественных Предприятий»], 29 ліп. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 368–368б.
12 Расійская Камуністычная Партыя (бальшавікоў), Віцебскі губернскі камітэт — Прэзідыуму Губернскага выканаўчага камітэта [«Российская Коммунистическая Партия (Большевиков), Витебский Губернский Комитет — Президиуму Губисполкома»], 21 ліп. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 377–377б.
13 У губернскі камітэт РКП(б) — Копія ў Прэзідыум Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта [«В Губком РКП(б) — Копия в Президиум Витгубисполкома»], 22 ліп. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 371; дак. 376 (копія).
14 У Праўленне Мастацкіх Прадпрыемстваў [«В Правление Художественных Предприятий»], 29 ліп. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 368–368б.