Развітальная запіска Дынерштэйна
Пакуль «Кінарэсбел» спыняў сваю дзейнасць, а Мінскі гарАНА (гарадскі аддзел народнай адукацыі) браў кіраванне на сябе, Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь (ССРБ) хутка змянялася — як у сферы кінематографа, так і ў палітычным жыцці.
У сваёй развітальнай запісцы, напісанай перад сыходам з пасады кіраўніка Кінарэсбела, Мойша Дынерштэйн адзначыў, якія праблемы, на яго думку, па-ранейшаму стаялі перад кіраваннем кіно ў Беларусі, а таксама адзначыў тое, што лічыў станоўчымі зменамі. 1 Гэтую запіску можна ўспрымаць і як апошні папрок праверцы Рабоча-сялянскай інспекцыі, пасля якой Кінарэсбел фактычна спыніў сваё існаванне.
Дынерштэйн называў «Заходнім краем» Мінскую, Смаленскую, Віцебскую і Гомельскую губерні, а таксама горад Магілёў. На момант, калі ён пісаў сваю запіску, у склад ССРБ уваходзіла толькі Мінская губерня. Віцебская і Гомельская губерні неўзабаве былі далучаныя — або, іначай, вернутыя — Беларусі. Магілёў таксама хутка зноў апынуўся ў яе складзе. Смаленск жа застаўся ў межах Расіі. У сваёй запісцы Дынерштэйн сцвярджаў, што ў рэгіёне не існавала ніводнай дастаткова буйной арганізацыі, здольнай забяспечыць кінапракат нават у межах аднаго раёна, не кажучы ўжо пра ўвесь край.
У выніку, пісаў ён, шырока разгарнулася дзейнасць пасярэднікаў. Ён таксама адзначаў, што прыцягнуць прыватны капітал у кінасферу можна будзе толькі тады, калі дзяржава пачне дзейнічаць самастойна. Гэта, на яго думку, стала б доказам таго, што дзяржава займаецца рэальнай справай, а не толькі абмяжоўваецца планамі і праектамі.
Магілёў. Вялікая Садовая вуліца і будынак Дзяржаўнага банка, 1918 год.
Крыніца: https://masheka.by/history_mogilev/1818-istoriya-mogileva-may-1918-goda.html
Цікавай выглядае і колькасць кінатэатраў. Дзінерштэйн сцвярджаў, што ў «Заходнім краі» дзейнічалі 19 кінатэатраў. Гэта сведчыць пра тое, што іх, верагодна, было больш, чым мы раней здолелі выявіць паводле вядомых нам дакументаў і крыніц.
На думку Дынерштэйна, для ўсяго «Заходняга краю» на цэлы год было б дастаткова набыць 40 фільмаў: 10 — найвышэйшага ўзроўню, 20 — сярэдняга ўзроўню і яшчэ 10 — таксама сярэдняй якасці, але таннейшых.
Адным з фільмаў, якія прадстаўнік Кінарэсбела Цыбарт згадваў у сваім лісце з Берліна, была «Прынцэса Борджыя». Мы не ведаем, да якой катэгорыі яна адносілася — фільмаў найвышэйшага ўзроўню, сярэдняга ўзроўню або больш танных стужак сярэдняй якасці. Вядома толькі, што ў пракат яна выйшла пад назвай «Лукрэцыя Борджыя». Адзін плакат гэтага фільма мы ўжо паказвалі раней, (глядзець тут), а вось рускі варыянт выглядае ўжо зусім інакш.
Плакат да фiльма «Лукрэцыя Борджыя».
Крыніца: https://www.kinopoisk.ru/picture/2202739/
А вось і сам фільм.
Lucrezia Borgia, 1922.
Напрыканцы сваёй развітальнай запіскі Дынерштэйн сцвярджаў, што канцэнтрацыя кінапракату ў руках пралетарскай дзяржавы дазволіць аб’яднаць «карыснае» і «здаровае» — гэта значыць укараненне пралетарскай ідэалогіі і стварэнне стабільнай прыбытковай сістэмы.
Мінск (MEНCK) пазначаны ружовым колерам. Смаленск (Смоленск), Віцебск (Витебск), Гомель (Гомель) і Магілёў (Могилёв) адзначаныя шэрым.
Крыніца: https://boxapps.adu.by/public/game/902
Ленін нацыяналізаваў кіно ў Расіі ў 1919 годзе. З таго часу кінематограф у савецкіх рэспубліках кантраляваў Усерасійскі фотакінааддзел Наркамасветы — ВФКО. Аднак напрыканцы 1922 года, пасля працяглага незадавальнення дзейнасцю ВФКО, у Маскве стварылі Цэнтральнае дзяржаўнае фота- і кінапрадпрыемства, больш вядомае як Дзяржкіно. Гэта стала пачаткам больш цэнтралізаванай сістэмы кіравання кіно — спачатку ў Расіі, а пасля і ў будучым Савецкім Саюзе.
У палітычным плане падзеі таксама развіваліся вельмі хутка. У кастрычніку 1922 года Ленін прапанаваў стварыць Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік — дзяржаву, якая пазней стала вядомая як Савецкі Саюз. 14 снежня 1922 года Чацвёрты з’езд Саветаў Беларусі прыняў дэкларацыю «аб неабходнасці ўтварэння СССР».2 А 30 снежня ў Маскве адбыўся Першы з’езд Саветаў СССР, які афіцыйна абвясціў пра стварэнне новай дзяржавы, што аб’яднала савецкія рэспублікі Расію, Беларусь, Украіну і Каўказ — сённяшнія Арменію, Азербайджан і Грузію.3
Паводле анлайн-архіваў Беларусі, краіна ўсё яшчэ называлася Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікай Беларусь,4 хоць гісторык Пер Андэрс Рудлінг сцвярджае, што ў той час ужо выкарыстоўвалася абрэвіятура БССР.5
1 «Докладная записка» [«Дакладная запіска»]. 9 снежня 1922 года. Национальный архив Республики Беларусь, (НАРБ) [Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь, (НАРБ)]., фонд 6, вопіс 1, справа 123, с. 102–103.
2 Абецедарского, Л.С. и др. [Абецэдарскага, Л. С. і інш.]. История Белорусской ССР в двух томах, т. 2 [Гісторыя Беларускай ССР у двух тамах, т. 2]. Акадэмія навук БССР, Інстытут гісторыі. Мінск, 1961. С. 196.
3 Ibid.
4 «Станаўленне беларускай дзяржаўнасці ў 1918–1920-я гады: храналогія падзей». Архівы Беларусі (англамоўная старонка). https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/stanovlenie-belorusskoj-gosudarstvennosti-v-1918-1920-h-godah-hronologiya-sobytij#:~:text=В%2520апреле%25201927%2520г.,Советскую%2520Социалистическую%2520Республику%2505 Прагледжана 26 снежня 2025 года.
5 Rudling, Per Anders [Рудлінг, Пер Андэрс.]. The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906-1931 [Узлёт і заняпад беларускага нацыяналізму, 1906–1931]. Выдавецтва Пітсбургскага ўніверсітэта, 2014. С. 131.