Новыя кінабаталіі ў Віцебску
І вельмі шмат фільмаў
Барацьба за кантроль над кінатэатрам «Адэон» («Ампір»), пра якую ішла гаворка ў папярэднім артыкуле, была не адзіным канфліктам вакол кіно ў Віцебску. Да пачатку красавіка 1922 года прафсаюз металістаў адкрыў у сваім клубе «Парыжская камуна» ўласны кінатэатр, які атрымаў назву «Гігант». Віцебскі Губпалітпрасвет, без сумневу, пры падтрымцы Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў на чале з Абрамам Галкіным, паставіўся да гэтага вельмі насцярожана. Віцебскі Наркамасвет, гарАНА, Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў і гарадскія ўлады Віцебска накіравалі ў Губпалітпрасвет скаргу.
У ёй «Гігант» характарызаваўся як занядбаны кінатэатр, які стаў аб'ектам для спекулятыўных пастаўшчыкоў. На думку аўтараў скаргі, гэта прыводзіла да росту кошту фільмаў і памяншэння даходаў горада.1 У адказ Губпалітпрасвет не стаў закрываць «Гігант», але абмежаваў яго магчымасці ў выбары рэпертуару. У красавіку 1922 года было пастаноўлена, што кінатэатр можа дэманстраваць толькі тыя фільмы, якія атрымалі адабрэнне ў Маскве. У дакуменце ўдакладнялася, што прафсаюз металістаў павінен быў альбо атрымліваць фільмы праз МОНА (імаверна, Маскоўскі аддзел народнай адукацыі), альбо загадзя атрымліваць ад яго пісьмовы дазвол на паказ кожнай стужкі.2
У маі 1922 года Віцебскі Губпалітпрасвет перадаў кіраванне трыма сваімі кінатэатрамі — «Мастацкім», «Спартаком» і «Ілюзіяй» — арганізацыі «Елін, Задарожны і кампанія».3 Сярод фільмаў, згаданых у архіўным дакуменце, які апісвае гэтае пагадненне, была стужка пра Жанну д’Арк пад назвай «Арлеанская дзева».4 У той час існавала некалькі фільмаў, прысвечаных Жанне д’Арк. Мы мяркуем, што гаворка ішла пра найбольш новую на той момант экранізацыю — фільм Сесіла Б. Дэміля 1916 года, які ў Злучаных Штатах выйшаў пад назвай «Жанна-жанчына» (Joan the Woman).
Плакат да фільма «Жанна-жанчына» (Joan the Woman, 1916).
Крыніца: http://www.impawards.com/1917/joan_the_woman.html
Грамадскі набытак. Выява распаўсюджваецца праз Wikimedia Commons.
Джэралдзін Фарар — выканаўца галоўнай ролі ў фільме «Жанна-жанчына».
Крыніца: Hartsook Studios. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Сямён Елін і Якаў Задарожны ў кастрычніку 1921 года заснавалі першую ў Савецкай Расіі прыватную кампанію па пракаце кінафільмаў.5 У Мінску іх ужо добра ведалі. Яны адыгралі пэўную ролю як у адхіленні Абрама Ліфшыца ад пасады кіраўніка Мінскага фота-кінааддзела ў снежні 1921 года, так і ў скасаванні кантрактаў Шломы Шнітмана з гэтым ведамствам. Ліфшыц і Шнітман былі таксама арыштаваныя (гл тут), тады як ні Елін, ні Задарожны арышту не падвергліся.
Мойша Дынерштэйн, які ў той час узначальваў Рабіс і неўзабаве павінен быў стаць кіраўніком першай дзяржаўнай кінаарганізацыі Беларусі — Кінарэсбела, — быў дапытаны ў сувязі са справамі Ліфшыца і Шнітмана. Падчас допыту ён ахарактарызаваў Задарожнага як махляра.6
Сярод фільмаў, якія Елін і Задарожны прапаноўвалі для паказу, былі ўжо добра знаёмы гледачам «Айцец Сергій» (гл. тут), папулярная стужка Д. У. Грыфіта «Нецярпімасць» (Intolerance) — дарэчы, Кінарэсбел сцвярджаў, што меў кантракт і на яе паказ, (гл. тут), — а таксама карціна пад назвай «Смерць у імя жыцця». Пра апошнюю стужку нам пакуль не ўдалося знайсці ніякіх дадатковых звестак.
Кадр з фільма «Нецярпімасць» (Intolerance, 1916) рэжысёра Д. У. Грыфіта.
Крыніца: Wisconsin Center for Film and Theater Research. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Папулярнасць кінематографа прыцягнула ў Віцебску яшчэ аднаго прэтэндэнта на ўдзел у кінабізнесе. Саюз работнікаў мастацтваў, або Сорабіс, таксама хацеў скарыстацца магчымасцю атрымліваць прыбытак ад кінапаказаў. Арганізацыя звярнулася па дазвол на адкрыццё ўласнага кінатэатра, але 8 верасня 1922 года Віцебскі Губпалітпрасвет адмовіў ёй. У якасці абгрунтавання Губпалітпрасвет адзначыў, што адкрыццё яшчэ аднаго кінатэатра было б «немэтазгодным» як з эканамічнага, так і з мастацкага пункту гледжання.7
У папярэднім артыкуле мы ўжо згадвалі гадавую справаздачу Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў, у якой пералічваліся яго асноўныя дзеянні і дасягненні (гл. тут). Аднак спіс фільмаў, што дэманстраваліся ў віцебскіх кінатэатрах, з'яўляецца ў справаздачы толькі пры апісанні «зімовага сезона», пад якім, верагодна, маюцца на ўвазе канец 1921 года і першыя месяцы 1922-га. Сярод расійскіх фільмаў згадваецца «Дзявочыя горы» (1919).
Кадр з фільма «Дзявочыя горы» (Dev’i gore), 1919 год.
Крыніца: https://arzamas.academy/materials/632
Кадр і тытры з фільма «Дзявочыя горы», 1919.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/9639/foto/606461/
М. І. Валоцкі
Калі перайсці да больш аптымістычных сюжэтаў, то віцебскія гледачы, відаць, таксама мелі магчымасць убачыць аднаго з самых папулярных расійскіх кінаакцёраў таго часу, Івана Мажухіна, у фільме «Пікавая дама» (1916).
«Пікавая дама», 1916.
У справаздачы Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў згадваецца і шмат дарэвалюцыйных замежных стужак. Сярод іх быў «Спартак». Верагодна, гаворка ідзе пра італьянскі фільм 1913 года. Ніжэй мы прапануем яго версію з англійскімі інтэрцітрамі.
«Спартак», 1913.
Фільм паказвалі па ўсёй Расійскай імперыі ўжо ў 1914 годзе. Захавалася рэклама пракатнай кампаніі «Мастацтва», апублікаваная ў часопісе «Сінэ-Фона». Рэкламны тэкст без лішняй сціпласці называў «Спартака» «найлепшым фільмам» і «сенсацыяй».
Рэкламныя аб'явы фільма «Спартак».
Крыніца: «Сіне-Фона», № 11, с. 79, 1 сакавіка 1914 г.
Італьянскі плакат да фільма «Спартак», 1913.
Крыніца: https://www.kinopoisk.ru/film/166339/posters/page/1/
У справаздачы адзначалася, што абодва віцебскія тэатры «завяршылі сезон са стратамі. Тым не менш прыбыткі ад кінапаказаў дазволілі амаль цалкам кампенсаваць гэтыя страты, і зімовы сезон скончыўся практычна без дэфіцыту».9
Праўда, вельмі хутка гэты кінапрыбытак стаў крыніцай не толькі выгады, але і новых праблем.
1 У Губпалітпрасвет [«В Губполитпросвет»], 21 крас. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 291–291б.
2 У Губпалітпрасвет.
3 У Віцебскі Губпалітпрасвет [«В Витебский Губполитпросвет»], 22 сак. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 417.
4 У Віцебскі Губпалітпрасвет.
5 Міслаўскі, В. М. Фактаграфічная гісторыя кіно ва Украіне, 1896–1930. Том 2 [«Фактографическая история кино в Украине 1896–1930. Том 2»]. Харкаў: Дом рэкламы, 2016. С. 137–139.
6 Паказанні па сутнасці справы [«Показания по существу дела»], 29 снеж. 1921 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 14, воп. 1, спр. 20, дак. 119б–120б.
7 У Сорабісе [«В Сорабисе»], 15 вер. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 432.
8 Валоцкі, М. І. Мільготкае кіно: Раннія гады расійскага кінематографа [«Мерцающее кино: Ранние годы российского кинематографа»]. Федэральная праграма кнігавыдання, 1995. С. 64.
9 Справаздача Праўлення Мастацкіх Прадпрыемстваў за аперацыйны перыяд з кастрычніка 1921 г. па 1 верасня 1922 г. [«Отчёт по Правлению Художественных Предприятий за операционный период с октября месяца 1921 г. по 1 сентября 1922 г.»], 21 кастр. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 504.