Фінансавае становішча кінематографа ў Віцебску
Шэсць гадоў войнаў — ад пачатку Першай сусветнай вайны ў 1914 годзе да заканчэння грамадзянскай вайны і памежных канфліктаў у 1920-м — пакінулі новыя дзяржавы, якія паўсталі на руінах Расійскай імперыі, у цяжкім фінансавым становішчы. Новая эканамічная палітыка (НЭП), уведзеная Леніным у 1921 годзе, дапамагла ажывіць эканоміку. Падобна, што гэта закранула і кінасферу. Аднак быў і адваротны бок: чым больш прыбытковым станавіўся кінематограф, тым большую ўвагу да яго праяўлялі падатковыя органы.
У першы тыдзень лістапада 1921 года кошт квіткоў у віцебскіх кінатэатрах павялічылі на 50 %. Усе сродкі, атрыманыя ад гэтага павышэння, пералічваліся ў фонд дапамогі галадаючым.1 (Гэта адбывалася прыкладна ў той самы час, калі ў Мінску ў кінатэатры «Чырвоная Зорка» дэманстраваўся фільм «Голад у Паволжы» (гл. тут)
Для кінатэатраў яшчэ адной сур’ёзнай праблемай быў пошук новых фільмаў. Ва ўмовах НЭПу кінапракат у значнай ступені залежаў ад прыватных пастаўшчыкоў, якія кантралявалі доступ да многіх стужак. Канкурэнцыя паміж кінатэатрамі за найбольш прывабныя фільмы нярэдка прыводзіла да росту коштаў на іх пракат. Менавіта на гэта скардзілася ў красавіку 1922 года Віцебскае Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў, калі выступіла супраць адкрыцця кінатэатра «Гігант» у клубе Саюза металістаў. Паводле яго дадзеных, звычайна на арэнду фільмаў сыходзіла каля 30 % валавой выручкі. Гэта было значна выгадней, чым у Мінску і Смаленску, дзе пракатчыкам даводзілася аддаваць за стужкі ад 40 да 50% паступленняў.2 У Праўленні сцвярджалі, што з'яўленне «Гіганта» як новага канкурэнта непазбежна прывядзе да падаражання пракату фільмаў.3
Тым не менш на лета 1922 года Праўленне падрыхтавала даволі ўражальны рэпертуар:4
«Арлеанская дзева» (пра якую мы ўжо згадвалі раней, гл. тут)
«Дармаедка»,
«Зло свету». Асабліва цікава, што «Зло свету» аказалася расійскай пракатнай назвай знакамітага амерыканскага фільма Д. У. Грыфіта «Нецярпімасць», пра які мы ўжо пісалі раней, гл. тут)
Сярод другіх фільмаў былі:
- «Дуброўскі» — нямецкая экранізацыя твора Аляксандра Пушкіна,
- «Познія кветкі»,
- «Тры партрэты» (гэты фільм мы таксама ўжо згадвалі раней)
- «Прададзенае жыццё (Людзі гінуць за метал)».
Нам удалося знайсці спасылкі на фільм «Жанна-жанчына».
Жанна-жанчына, 1916.
I на «Зло свету» — расійскую пракатную назву фільма Д. У. Грыфіта «Нецярпімасць». Аднак з апошнім варта быць асцярожнымі: працягласць фільма складае амаль тры гадзіны.
Нецярпімасць, 1916.
Галоўную ролю ў фільме «Дармаедка» выканаў Пётр Бакшэеў
Партрэт Пятра Бакшэева.
Крыніца: https://moviessilently.com/2024/10/13/the-queen-of-spades-1916-a-silent-film-review/
У фільме «Дуброўскі» сярод іншых здымалася Тамара Дуван. Гледачы маглі пазнаць яе і па фільме 1916 года «Пікавая дама» (спасылка).
Тамара Дуван (выява палепшана з дапамогай штучнага інтэлекту).
Крыніца: https://moviessilently.com/2024/10/13/the-queen-of-spades-1916-a-silent-film-review/
Сярод выканаўцаў роляў у фільме «Прададзенае жыццё (Людзі гінуць за метал)» была і Зоя Карабанава — актрыса, якая знялася ў шэрагу кінастужак таго часу.
Зоя Карабанава. Партрэт (выява палепшана з дапамогай штучнага інтэлекту).
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/hollywood/160110/foto/613984/
«Людзі гінуць за метал». Тытры фільма.
Крыніца: https://nnmclub.to/forum/viewtopic.php?t=1607468
Галоўныя ролі ў фільме «Познія кветкі» выканалі Вольга Бакланава і Марыя Успенская. Пазней абедзве актрысы працягнулі кар’еру ў Галівудзе. Бакланава стала сапраўднай зоркай амерыканскага кіно, а Успенская таксама здолела заявіць пра сябе і пакінуць прыкметны след у галівудскай кінаіндустрыі.
Вольга Бакланава.
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=143456416
Марыя Успенская (разам з Грэтай Гарба ў фільме «Заваяванне» (Conquest), 1937).
Крыніца: Mondadori Publishers. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Яшчэ больш падаткаў
У пачатку гэтага артыкула мы згадвалі, што ў лістападзе 1921 года на працягу аднаго тыдня з продажу тэатральных і кінаквіткоў спаганяўся спецыяльны збор на дапамогу галадаючым. У сакавіку 1922 года Віцебскі Губвыканкам увёў для тэатраў і відовішчаў (гэты тэрмін у той час ахопліваў як сцэнічныя пастаноўкі, так і кінасеансы), якія знаходзіліся ў выключным падпарадкаванні Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў, пастаянны 20-працэнтны падатак на дапамогу ахвярам голаду. Другая частка пастановы прадугледжвала яшчэ больш высокія стаўкі: з усіх іншых арганізацый, груп і ўстаноў, якія арганізуюць спектаклі, канцэрты, вечарыны і іншыя відовішчныя мерапрыемствы, пачынаючы з 15 сакавіка спаганяецца падатак у памеры 40%. З гэтай сумы 30% накіроўваецца на дапамогу галадаючым, а 10% — на мясцовыя патрэбы. 6
Але і гэта было яшчэ не ўсё. Пачынаючы з чэрвеня 1922 года Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў мусіла не толькі плаціць падаткі, але і пералічваць 10% валавой выручкі на карысць Губпалітпрасвета, фінансавае становішча якога, як мы ўжо бачылі, характарызавалася як «катастрафічнае» (гл. тут)
Акрамя таго, Праўленне штодня выдзяляла Губпалітпрасвету 100 бясплатных білетаў для распаўсюджвання сярод чырвонаармейцаў і рабочых.7 Фармальна гэта не былі прамыя выдаткі, бо грошы не выплачваліся з касы. Аднак для кінатэатраў гэта азначала страту патэнцыйнага даходу: сто месцаў штодня займалі гледачы, за якіх ніхто не плаціў.
Нібыта ўсіх гэтых цяжкасцяў было мала, у чэрвені Праўленне сутыкнулася з яшчэ адной праблемай. 27 чэрвеня спыніў працу кінатэатр «Спартак», што пазбавіла арганізацыю часткі даходаў. Прычын закрыцця ў дакуменце не называецца.8
Байцы Рабоча-сялянскай Чырвонай Арміі. 1920-я гады.
Крыніца: https://ru.ruwiki.ru/wiki/Рабоче-Крестьянская_Красная_Армия?utm_referrer=https://www.google.com/
Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў скардзілася, што яго дзейнасць «у значнай ступені ўскладняецца» праз «усталяваны погляд» на кінематограф як на «чыста гаспадарчы орган». Паміж фінансавымі патрабаваннямі розных арганізацый, неабходнасцю выконваць мастацкія і культурна-асветніцкія функцыі, а таксама спагнаннем разнастайных «непасільных падаткаў» Праўленне, паводле яго слоў, было вымушана звесці сваю дзейнасць да мінімуму. 9
У гэтай сітуацыі Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў звярнулася да Губпалітпрасвета з прапановай змяніць парадак выплат. Замест таго каб адлічваць пэўны працэнт ад валавой выручкі кожнага кінатэатра, Праўленне прапанавала выплачваць фіксаваную суму — 250 мільёнаў рублёў штомесяц. Пры гэтым Праўленне адзначала, што менавіта такую максімальную суму была гатова выплачваць кампанія «Елін, Задарожны і Ко» ў асобе свайго прадстаўніка Эйдуса. (Пазней чалавек з такім жа прозвішчам — Эйдус — працаваў у Белдзяржкіно. Аднак пакуль што нам не ўдалося дакладна ўстанавіць, ці быў гэта той самы чалавек.) 10
У жніўні 1922 года Праўленне мастацкіх прадпрыемстваў падзякавала Губпалітпрасвету за зніжэнне падатку на кінатэатры з 20 да 10 %. Аднак, паводле яго ацэнкі, фінансавыя цяжкасці на гэтым не заканчваліся. Праўленне папярэджвала пра новыя пагрозы для сваёй дзейнасці. Сярод іх называліся новы калектыўны працоўны дагавор, які мог павялічыць выдаткі, а таксама прапанова Віцебскага Губвыканкама — зробленая па ініцыятыве губернскага фінансавага аддзела — павысіць падатак на кінатэатры з 10 да 25 %. 11
Паводле падлікаў Праўлення, яго выдаткі ўжо складалі 116 % ад даходаў. 12 Пры гэтым Праўленне падкрэслівала, што далейшае павышэнне коштаў на білеты не вырашыць праблему. Папярэдні досвед паказаў: чым даражэйшымі станавіліся білеты, тым менш гледачоў прыходзіла ў кінатэатры.13
У заключэнне Праўленне заявіла, што калі памер падаткаў не будзе скарочаны, то ГубАНА павінна разгледзець магчымасць ліквідацыі Праўлення мастацкіх прадпрыемстваў.14
Трэба аддаць належнае Губпалітпрасвету: ён з разуменнем паставіўся да праблем Праўлення і пайшоў яму насустрач. У прыватнасці, Губпалітпрасвет знізіў падатак на відовішчныя мерапрыемствы для прадпрыемстваў мастацкага аб’яднання. Для кінатэатраў былі ўстаноўлены больш мяккія ўмовы, чым прадугледжаныя пастановай Губвыканкама адлічэнні ў памеры 30 % і 10 %.15
Акрамя таго...
З 1 верасня 1922 года кінатэатры вызваляліся ад выплаты падатку на карысць фонду дапамогі галадаючым. 16
1 Справаздача Праўлення Мастацкіх Прадпрыемстваў за аперацыйны перыяд з кастрычніка 1921 г. па 1 верасня 1922 г.< [«Отчёт по Правлению Художественных Предприятий за операционный период с октября месяца 1921 г. по 1 сентября 1922 г.»], 21 кастр. 1922 г. ДАВіцВ (ГАВт), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 504.
2 Дакладная запіска [«Докладная записка»], 7 вер. 1921 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 42, воп. 1, спр. 107, дак. 96–96б.
3 У Губернскі аддзел палітычнай асветы [«В Губполитпросвет»], 21 крас. 1922 г. Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці (ДАВіцВ), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 291–291б.
4 У Губернскі аддзел палітычнай асветы [«В Губполитпросвет»], 21 крас. 1922 г. Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці (ДАВіцВ), фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 504–506.
5 Гісторыя кіно (Частка 2): Узнікненне нямога кіно (1916–1928) [History of the Cinema (Part 2), The Rise of Silent Film (1916–1928)] Mabuk.ru https://mabuk.ru/book/export/html/2225 Прагледжана 1 чэрв. 2026 г. (англамоўная версія старонкі).
6 Абавязковая пастанова Прэзідыума Віцебскага губернскага выканаўчага камітэта [«Обязательное Постановление Президиума Витебского Губернского Исполнительного Комитета»], 3 сак. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 1, дак. 104.
7 Справаздача Праўлення Мастацкіх Прадпрыемстваў за аперацыйны перыяд з кастрычніка 1921 г. па 1 верасня 1922 г. [«Отчёт по Правлению Художественных Предприятий за операционный период с октября месяца 1921 г. по 1 сентября 1922 г.»], ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 506.
8 У Губернскі аддзел палітычнай асветы [«В Губполитпросвет»], 1 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 393.
9 Справаздача Праўлення Мастацкіх Прадпрыемстваў за аперацыйны перыяд з кастрычніка 1921 г. па 1 верасня 1922 г. [«Отчёт по Правлению Художественных Предприятий за операционный период с октября месяца 1921 г. по 1 сентября 1922 г.»], 21 кастр. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 506.
10 У Губернскі аддзел палітычнай асветы [«В Губполитпросвет»], 1 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 413.
11 У Губернскі аддзел палітычнай асветы (копія: Губернскаму выканаўчаму камітэту, Губернскаму фінансаваму аддзелу) [«В Губполитпросвет (Копия: Губисполком, Губфинотдел)»], 3 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 438 і 448.
12 Каштарыс выдаткаў [«Смета Расходов»], 3 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 450.
13 Заўвага да каштарысу паступленняў [«Примечание По Смете Приходов»], 3 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 439; копія: ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 451.
14 У Губернскі аддзел палітычнай асветы [«В Губполитпросвет»], 3 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 434.
15 Выпіска з пратакола пасяджэння Прэзідыума Губернскага выканаўчага камітэта ад 8 жніўня 1922 г. [«Выписка из протокола заседания Президиума Губисполкома от 8-го Августа 1922 г.»], 8 жн. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 535.
16 Выпіска [«Выписка»], 18 вер. 1922 г. ДАВіцВ, фонд 1319, воп. 1, спр. 4, дак. 434.