Кінарэсбел: пачатак працы і першая крытыка
Новая кінаарганізацыя Беларусі, «Кінарэсбел», афіцыйна пачала працу 1 чэрвеня 1922 года. І ў яе амаль адразу з’явіліся праціўнікі.
У нумары мінскай газеты «Звязда» за 1 чэрвеня паведамлялася, што ў падпарадкаванне Кінарэсбела перайшлі кінатэатры, якія раней знаходзіліся ў веданні Галоўпалітасветы.1 (Галоўнага ўпраўлення палітычнай асветы). Гэтае рашэнне было прынята насуперак пярэчанням Антона Баліцкага, намесніка кіраўніка Наркамасветы (Народнага камісарыята асветы), які настойваў на тым, каб кінатэатры знаходзіліся ў падпарадкаванні мінскіх гарадскіх улад.2
Два кінатэатры Кінарэсбелу не перадалі. Гэта былі «Спартак» (былы «Новы тэатр», які арандавала Чырвоная армія, гл. тут) і кінатэатр з зусім не камуністычнай назвай «Гратэск». Архіўныя дакументы сведчаць, што «Гратэск» займаў памяшканне кінатэатра Стрэмера, адкрытага ў 1907 годзе ў доме Ракоўшчыка і адноўленага пасля пажару 1909 года (падрабязней пра пажар — тут). У 1921 годзе ў гэтым будынку адкрыўся тэатр «Тэрэўсат», разлічаны на 300 месцаў.3
З архіўных дакументаў таксама вынікае, што да сакавіка 1922 года Чырвоная армія ператварыла яго ў кінатэатр.4 Аб’явы ў «Звяздзе» за 11 чэрвеня 1922 года сведчаць, што ў гэтых кінатэатрах паказвалі фільм «Маўчы, смутак, маўчы» (падрабязней — тут).
Кадр з акцёрамі фільма «Маўчы, смутак, маўчы», 1918.
Source: http://www.everjazz.ru/playbill/item/3034/
«Звязда», 11 чэрвеня 1922.
20 чэрвеня 1922 года ў «Звяздзе» з’явіліся дзве аб’явы пра пачатак працы Кінарэсбела.5
«Звязда», 20 чэрвеня 1922.
У гэтых дзвюх абвестках адкрыццё «Кінарэсбела» апісвалася крыху па-рознаму.
У першай, большай, гаварылася: «Усерасійскі фота-кінааддзел ў Маскве даводзіць да ведама ўсіх устаноў, прадпрыемстваў і прыватных кінатэатраў аб адкрыцці ў горадзе Мінску прадстаўніцтва УФКО для Заходняга района (Беларускай рэспублікі, Гомельскай і Віцебскай губ.)». Там жа паведамлялася, што кіраўніком арганізацыі прызначаны Майсей Дынерштэйн.
У другой, меншай, абвестцы было сказана: «Пры Наркамасветы Беларусі (г. Мінск) адкрылася кінапракатная кантора „Кінарэсбел“».
14 ліпеня ў «Звяздзе» выйшаў артыкул з рэзкай крытыкай Самуіла Рахліна, намесніка кіраўніка Кінарэсбела. Аўтар асабліва жорстка раскрытыкаваў напісаную Рахліным п’есу «У галодным стэпе».6 Паколькі «Звязда» была органам Камуністычнай партыі, такая крытыка Рахліна на яе старонках наўрад ці была выпадковай. Для яго гэта мусіла стаць папярэджаннем.
У той жа дзень з’явіліся яшчэ два вартыя ўвагі паведамленні. У адным з іх гаварылася, што Кінарэсбел заключыў пагадненне з Знешгандлем — Міністэрствам знешняга гандлю Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі.7
У другім паведамленні «Звязды» ішла гаворка пра мінскі кінатэатр «Гігант», які па-ранейшаму называлі старой назвай, а не новай — «Чырвоная зорка». На яго рамонт планавалася выдаткаваць 5 мільёнаў рублёў.8
Кінатэатр «Чырвоная зорка», Мінск, 1930 год.
Крыніца: газета «Звязда», 12.11.1930. Сяргей Марціновіч, электронны архіў. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Кінатэатр «Чырвоная зорка», Мінск, 1930 год.
Выява палепшана з дапамогай Gemini.
А потым Кінарэсбел атрымаў сур’ёзны ўдар. У ліпені 1922 года, усяго праз месяц пасля таго, як «Кінарэсбел» узяў кіраванне на сябе, Народны камісарыят рабоча-сялянскай інспекцыі Беларусі, або Рабкрын, распачаў праверку.
Яна ахоплівала два перыяды: з 1 студзеня да 1 чэрвеня 1922 года, калі кінасправай займаўся Фота-кінааддзел, і з 1 чэрвеня да 15 ліпеня, калі кіраванне перайшло да Кінарэсбела.
Праверка, якой кіраваў А. М. Сайкоўскі, міжволі выявіла супярэчнасць паміж неабходнасцю працаваць паводле прынцыпаў ленінскай Новай эканамічнай палітыкі — гэта значыць самастойна забяспечваць сваю дзейнасць — і імкненнем больш радыкальных камуністаў выкарыстоўваць кіно найперш як сродак «асветы».
«Кінарэсбел» жорстка раскрытыкавалі за падбор фільмаў і кепскае вядзенне дакументацыі. У матэрыялах праверкі адзначалася, што паказы ў Бабруйску і Гомелі, арганізаваныя праз падрадчыка Маркуса Мнушкіна, «прынеслі 7 277 рублёў», аднак праз недахоп дакументаў немагчыма было вызначыць, ці дала гэтая дзейнасць прыбытак. (Падрабязней пра Мнушкіна — тут i тут).
У справаздачы таксама гаварылася, што фільмы атрымлівалі ад Марка Аронава, які працаваў у кіно яшчэ да рэвалюцыі (падрабязней тут i тут), ад ВУФКУ (Усеўкраінскага фотакінаўпраўлення), ад нейкага Сакалоўскага9 і ад масквіча Быстрыцкага.10 Верагодна, гаворка ішла пра аднаго з двух братоў Быстрыцкіх — Арнольда або Міхаіла, якія працавалі ў расійскім кіно ад самых яго пачаткаў. Ва ўсіх гэтых выпадках са справаздачы вынікала, што атрыманы матэрыял лічыўся непрыдатным або прынамсі сумнеўнай якасці.
У матэрыялах праверкі згадваліся і мінскія кінатэатры, але пад старымі назвамі. Паведамлялася, што «Гігант» (ужо перайменаваны ў «Чырвоную зорку») і «Эдэн» (ужо «Інтэрнацыянал») паказвалі «мастацкія» фільмы, аднак што менавіта мелася на ўвазе пад «мастацкімі», у справаздачы не тлумачылася. Таксама адзначалася, што «Мадэрн» (ужо «Культура») дэманстраваў фільмы «сенсацыйна-дэтэктыўнага характару».
Усе або амаль усе фільмы, якія выклікалі нараканні ў рэвізораў, былі знятыя яшчэ да рэвалюцыі. Нам не ўдалося знайсці звестак пра «Пакуты кахання» (стужку ў справаздачы называлі камедыяй), «Шулер»11, і «Адкупленне крывёю». Адным з фільмаў, які нам удалося ідэнтыфікаваць, было «Дваранскае гняздо» (на IMDb прыводзіцца і іншая англійская назва — Dionysus’s Anger).12 Адной з галоўных прэтэнзій рэвізораў да гэтага фільма было тое, што яна захавалася ў «Кінарэсбела» не цалкам: з сямі частак меліся толькі пяць, а з 2200 метраў плёнкі — усяго 1200.
Кадр з фільма «Дваранскае гняздо», 1914 год.
Крыніца: https://ru.wikipedia.org/wiki/Дворянское_гнездо_%28фильм,_1914%29
У справаздачы таксама крытыкавалася тое, што Кінарэсбел атрымаў з Масквы чатыры «праграмы», але паказаў толькі адзін фільм — «Маска граху». Нам не ўдалося знайсці стужку пад такой назвай.13
Згадваўся і фільм «Тры партрэты», бо за яго «так і не разлічыліся». Гэтая стужка была знятая ў 1919 годзе паводле апавядання Івана Тургенева. Сцэнарый да яе напісаў і паставіў фільм Аляксандр Іваноўскі. У галоўных ролях зняліся Мікалай Рыбнікаў і Вера Джэнеева.14
Мікалай Рыбнікаў.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/23808/bio/
Вера Джэнеева.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/empire/46106/bio/
У справаздачы адзначалася, што Кінарэсбел яшчэ не правёў неабходнага капітальнага рамонту кінатэатраў. Пры гэтым не ўлічвалася, што на момант праверкі арганізацыя працавала ўсяго 45 дзён.
Рэвізоры таксама сцвярджалі, што папярэднік Кінарэсбела — Фота-кінааддзел — «прыносіў дзяржаве толькі прыбытак». Што ж да Кінарэсбела, то, паводле справаздачы, пасля выліку ўсіх выдаткаў «прыбытку не застанецца».
І гэта было яшчэ не ўсё.
1 Перадача кінематографаў кінотрэсце [Передача кинематографов кинотресту]. Звязда [Звезда], 7 чэрвеня 1922 г.
2 У Гарвыканкам [В Горисполком]. 30 чэрвеня 1922 г., Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 42, воп. 1, спр. 133, арк. 5.
3 Загадчыку Белпажараддзела [Заведующему Белпожаротделом]. НАРБ, фонд 42, воп. 1, спр. 1048, арк. 192.
4 Даклад [Доклад]. 8 сакавіка 1922 г., Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 411, воп. 2, спр. 276, арк. 4; Даклад [Доклад]. ДАМнВ, фонд 411, воп. 2, спр. 276, арк. 5–7.
5 Звязда [Звезда], № 122 (1145), чэрвень 1922 г.
6 У галодным стэпе [В степи голода]. Звязда, № 165 (1166), 14 ліпеня 1922 г.
7 Закупка замежных кінафільмаў [Закупка заграничных кино-фильм]. Звязда, № 165 (1166), 14 ліпеня 1922 г. Беларусь мела ўласны орган знешняга гандлю — Белзнешгандаль. З газетнага артыкула нельга адназначна вызначыць, з якой менавіта арганізацыяй звязваўся Кінарэсбел.
8 Рамонт кінатэатраў [Ремонт кино-театров]. Звязда, № 165 (1166), 14 ліпеня 1922 г.
9 Рахлін апісвае Сакалоўскага як «служачага нейкага Фейгена ў Гомелі». У Народны камісарыят рабоча-сялянскай інспекцыі. Ад намесніка кіраўніка Кінарэсбела С. Рахліна. Тлумачэнні да акта № 30 [В Народный Комиссариат Рабоче-Крестыянского Инспекции, Зам. Управляющего Киноресбел С. Рахлина, Объяснения Акту № 30]. 1 жніўня 1922 г., НАРБ, фонд 42, воп. 1, спр. 133, арк. 39–42.
10 Грашчанкова, І. М. Кіно Сярэбранага веку: рускае кіно 1910-х гадоў і кінематограф рускага паслякастрычніцкага замежжа 1920-х гадоў [Кино Серебряного века: Русский кинематограф 10-х годов и Кинематограф Русского послеоктябрьского зарубежья 20-х годов]. Міністэрства культуры Расійскай Федэрацыі, 2005, с. 37–38, 107, 196, 215, 291; Вішнеўскі, Вен. Дакументальныя фільмы дарэвалюцыйнай Расіі, 1907–1916 [Документальные фильмы дореволюционной России, 1907–1916]. Музей кіно, Масква, 1996, с. 34; Гінзбург, С. Кінематаграфія дарэвалюцыйнай Расіі [Кинематография дореволюционной России]. Искусство, 1963, с. 144, 152, 165, 168, 230, 340.
11 Існавалі дзве амерыканскія версіі 1910 года і расійская версія 1915 года. Мы мяркуем, што тут маецца на ўвазе версія 1915 года, аднак не маем пацвярджальных доказаў.
12 Помста Дыяніса [Dionysus’s Revenge]. IMDB https://www.imdb.com/title/tt0005805/ Прагледжана 11 лістапада 2025 г.
13 Акт [Акт]. НАРБ, фонд 42, воп. 1, спр. 133, арк. 35–36б.
14 Тры партрэты (1919) — акцёры і ролі [Три портрета (1919) — актёры и роли]. Kino-Teatr.ru, https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/12984/titr/ Прагледжана 10 лістапада 2025 г.