Віцебск як мастацкі цэнтр
Пасля рэвалюцыі
Мы ўжо неаднаразова згадвалі багатую гісторыю Віцебска і яго сувязь з кінематографам (пра гэта можна прачытаць у нашым першым артыкуле). Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі Віцебск ператварыўся ў адзін з найважнейшых мастацкіх цэнтраў. Кожны, хто хоць раз бываў у гэтым горадзе, ведае яго як радзіму Марка Шагала. На момант рэвалюцыі Шагал знаходзіўся ў Парыжы. Там ён падтрымліваў адносіны з Анатолем Луначарскім — тым самым, які пасля ўзначаліў Народны камісарыят асветы. Аднак пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года мастак вярнуўся на радзіму.1
У лістападзе 1918 года камуністы адзначылі першую гадавіну Кастрычніцкай рэвалюцыі. Пасля пераходу ў лютым 1918 года з юліянскага календара на грыгарыянскі, які ўжо выкарыстоўваўся ў краінах Захаду, гадавіна Кастрычніцкай рэвалюцыі ад гэтага часу прыпадала ўжо на лістапад. Як піша віцебская даследчыца Таццяна Катовіч, урачыстасці доўжыліся з поўдня 6 лістапада да першай гадзіны ночы 9 лістапада.2
Дзіга Вертаў, стваральнік кіначасопіса «Кіно-Тыдзень» (Kino-Nedelya), накіраваў у Віцебск свайго кінааператара для здымак урачыстасцяў, а, магчыма, прыехаў туды асабіста. У аб'ектыў кінакамеры трапілі святочныя мерапрыемствы, у тым ліку ўрачыстае шэсце.
«Кіно-Тыдзень»
Да жніўня 1918 года Марк Шагал ужо вярнуўся ў родны Віцебск, дзе быў прызначаны ўпаўнаважаным па справах выяўленчага мастацтва Віцебскай губерні. Менавіта ён распрацаваў мастацкае афармленне святкавання першай гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі ў лістападзе.
На жаль, у кадрах кіначасопіса не захаваліся выявы дэкарацый, створаных Шагалам для святочнай дэманстрацыі. Тым не менш да нас дайшла прынамсі адна фатаграфія, на якой можна ўбачыць яго мастацкае афармленне.3
Подпіс да фатаграфіі зроблены на ідышы. У перакладзе на англійскую мову ён гучыць так: «Святкаванне першай гадавіны Камуністычнай партыі ў Віцебску. Група яўрэйскіх рабочых на вуліцы вітае яўрэйскіх камуністаў».
У левым верхнім куце добра бачны плакат, створаны Маркам Шагалам. На ім выкарыстаны адзін з самых пазнавальных матываў мастака — «лятучы яўрэй».
Крыніца: https://moviessilently.com/2024/10/13/the-queen-of-spades-1916-a-silent-film-review/
«Над Віцебскам» Марк Шагал (каля 1914 года).
Вы можаце зноў тут ўбачыць адзін з найбольш пазнавальных матываў творчасці мастака — «лятучага яўрэя».
Крыніца: https://www.philamuseum.org/objects/59474
Шагал пазней успамінаў, якія пачуцці выклікаў у яго ўдзел у гэтых святкаваннях, а таксама як камуністычныя ўлады ўспрымалі — або не ўспрымалі — яго мастацтва:
Тут, як і ў іншых гарадах, мы рыхтаваліся адзначыць свята; трэба было развесіць на вуліцах плакаты і лозунгі. У Віцебску было шмат мастакоў і шыльдапісцаў. Я сабраў іх усіх — ад самых маладых да самых старых — і сказаў:
— Вы і вашы дзеці на нейкі час станеце вучнямі маёй школы. Закрыйце свае майстэрні. Усе замаўленні будуць паступаць праз школу, а вы размяркуеце іх паміж сабой. Вось дзясятак узораў.
Іх трэба перанесці на вялікія палотнішчы і развесіць на сценах будынкаў — як у горадзе, так і на яго ўскраінах. Усё павінна быць гатова да дня дэманстрацыі са сцягамі і паходнямі.
Усе майстры — барадатыя, нібы іх адмыслова падбіралі, — і ўсе вучні пачалі перамалёўваць і размалёўваць маіх коз і кароў. 25 кастрычніка вецер рэвалюцыі разгарнуў іх і разгойдваў на кожным рагу. Рабочыя праходзілі міма, спяваючы «Інтэрнацыянал». Гледзячы на іх шчаслівыя твары, я быў упэўнены, што яны мяне разумеюць.
Ну а ўлады, камісары, здаецца, былі не такія задаволеныя. «Чаму, скажыце, карова зялёная, а конь ляціць па небе? Што агульнага ў іх з Марксам і Леніным?»4
6 лістапада 1918 года Віцебск, Віцебская губерня, Беларусь
Для тых, хто яшчэ не знаёмы з творчасцю Марка Шагала: іншых здымкаў тых плакатаў і транспарантаў мы не знайшлі, таму не можам паказаць вам ні зялёную карову, ні лятучага каня. Але як наконт зялёнага каня?
Марк Шагал, «Вершнік», 1918.
Крыніца: https://www.judaicawebstore.com/-the-rider-1918-marc-chagall-poster-p4919?srsltid=AfmBOoqYgyOXwF9gkDJPZDV0KSnCtaiO3-kLeoXHUAxYTqlySWO0zVqP
1 «Біяграфія», Марк Шагал. https://www.marcchagall.com/en/biography Прагледжана 20 мая 2026 г. (англамоўная версія старонкі).
2 Катовіч, Таццяна В. «Чырвоная гадавіна: фільм 1918 года» [«Красная годовщина: фильм 1918-го года»], у 95 гадоў беларускаму кіно: гісторыя, сучаснасць, перспектывы: матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, уклад. А. А. Карпілава, Мінск, 11–12 снеж. 2019 г., [выдавецтва, калі будзе ўстаноўлена], 2021, с. 70–98.
3 «Біяграфія».
4 «Маё жыццё», Memoirist https://memuarist.com/ua/events/49979.htm Прагледжана 20 мая 2026 г.