Беларусь у складзе СССР
1923
З надыходам 1 студзеня 1923 года ў Беларускай Сацыялістычнай Савецкай Рэспубліцы многае заставалася па-ранейшаму, але адначасова многае змянілася. 30 снежня 1922 года ССРБ падпісала Дагавор аб стварэнні Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік ужо як Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР).1 (Ад гэтага часу яна ўвайшла ў склад СССР.2 Паводле дагавора, СССР надзяляўся паўнамоцтвамі прадстаўляць БССР ва ўсіх яе міжнародных адносінах.3
Шэсць гадоў вайны (1914–1920) пакінулі пасля сябе спусташэнне. Не ставала ежы, грошай і лекаў. Дзясяткі тысяч бежанцаў прыбылі як з усходу, так і з захаду. Сярод апошніх былі і тыя, хто не хацеў заставацца пад польскай уладай. Нагадаем, што заходняя мяжа ў той час праходзіла зусім недалёка ад Мінска. У адказ на заклік савецкага ўрада аб міжнароднай дапамозе Амерыканскае таварыства сяброў Савецкай Расіі (разам з іншымі дабрачыннымі арганізацыямі), а пазней і Амерыканская адміністрацыя дапамогі (ARA), якая пачала дзейнічаць са студзеня 1923 года, накіроўвалі ў Савецкую Беларусь значныя аб'ёмы прадуктаў харчавання, медыкаментаў і іншай гуманітарнай дапамогі.
Харчаванне дзяцей, Мінск.
Крыніца: аперацыйныя дакументы Амерыканскай адміністрацыі дапамогі ў Расіі, Бібліятэка і архіў Інстытута Гувера. https://n2t.net/ark:/54723/h3vp83
Існавала таксама праграма, у межах якой ARA дапамагала тым, хто меў сяброў або сваякоў у ЗША ці Еўропе, атрымаць ад іх дапамогу. Пра гэтую праграму Аляксандр Лукашук піша ў сваёй кнізе «Прыгоды АРА ў Беларусі».4
«У вас ёсць сябры або сваякі ў Амерыцы ці Еўропе? Калі так, прыходзьце ў мінскі офіс ARA, дзе вам растлумачаць, як атрымаць пасылку з таварамі за 90 рублёў».
Дзяўчаты дэманстравалі багацце, якое лёгка ператварала абадранца ў прыстойнага чалавека. У набор пасылкі ўваходзіла ваўняная тканіна на адзін касцюм або сукенку з падкладкай, гузікамі і іншымі патрэбнымі дэталямі. Дадавалася таксама палатно на дзве пары бялізны, фланель на дзве мужчынскія кашулі або дзве жаночыя блузкі. У камплект уваходзілі ніткі, іголкі, гузікі і ўсё неабходнае для пашыву бялізны. (Пасылка з таварамі, уключаючы кошт дастаўкі, абышлася амерыканскім адпраўнікам у 20 долараў. На мінскім рынку яе перапрадавалі ўжо ўдвая даражэй.)
Рэкламная кампанія працягвалася па ўсёй Беларусі. Дзяўчаты працавалі ў мінскіх вітрынах з 9-й раніцы да 10-й вечара; плакаты-тлумачэнні распаўсюджваліся ва ўсіх офісах ARA, а абвесткі друкаваліся ў прэсе.
Кіраўніцтва чыгункі паабяцала Уілабі развесіць плакаты на кожнай са сваіх 51 станцыі. Удалося дамовіцца і з дырэктарамі кінатэатраў, што перад пачаткам сеансаў будуць паказваць слайды з рэкламай ARA; такую ж дамову заключылі і з мясцовай тэатральнай трупай.
Прыгоды ARA ў Беларусі (Adventures of the ARA in Belarus)., — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2005. — С. 204.
Копія арыгінальнай рэкламы, верагодна, з газеты «Звязда». Нумары выпуску — 267 і 1268 — адпавядаюць 11 лістапада 1922 года.
Крыніца: Adventures of the ARA in Belarus, p. 205.
Рэканструкцыя рэкламы, выкананыя з дапамогай штучнага інтэлекту.
Пераклад рэкламы.
З іншых рэгіёнаў, дзе працавала ARA, захавалася нямала кінахронікі. Аднак кадраў, знятых у Мінску, нам пакуль знайсці не ўдалося. Прыведзеная ніжэй стужка датуецца 1923 годам. Варта адзначыць, што яе міжтытры не пазбаўлены пэўнай долі паблажлівасці.
Дар Амерыкі Расіі, ахопленай голадам
Паказ рэкламных слайдаў у кінатэатрах — далёка не ўсё, што нам вядома пра дзейнасць Амерыканскай адміністрацыі дапамогі (ARA) у БССР. Адным з найбольш складаных пытанняў сталі яе адносіны з прафсаюзамі. Аляксандр Лукашук у кнізе «Прыгоды ARA ў Беларусі» адзначае, што адміністрацыя прынцыпова імкнулася не супрацоўнічаць з прафсаюзнымі арганізацыямі. Пасля аднаго з канфліктаў частка мясцовых супрацоўнікаў, нанятых ARA, абвясціла забастоўку і запатрабавала, каб некалькі амерыканскіх супрацоўнікаў пакінулі Беларусь.
Аднак мясцовыя ўлады добра памяталі ўнутрыпартыйную барацьбу вакол прафсаюзаў, якая цягнулася на працягу ўсяго папярэдняга года і завяршылася разгромам часткі вышэйшага партыйнага кіраўніцтва. Таму ім даводзілася дзейнічаць вельмі асцярожна: амерыканцы рана ці позна з'едуць, а прафсаюзы застануцца».
Прыгоды ARA ў Беларусі (Adventures of the ARA in Belarus)., — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода, 2005. — С. 204.
Медыцынская дапамога. Дэзінсекцыя ў лагеры для бежанцаў. Мінск.
Крыніца: аперацыйныя дакументы Амерыканскай адміністрацыі дапамогі ў Расіі, Бібліятэка і архіў Інстытута Гувера. httphttps://n2t.net/ark:/54723/h3mp8x
Гэтыя дзве апошнія фразы дазваляюць лепш зразумець, чаму беларускі Наркамасветы, магчыма, так хутка саступіў пасля праверкі Рабоча-сялянскай інспекцыі (Рабкрын) і пагадзіўся ліквідаваць «Кінарэсбел» усяго праз шэсць месяцаў пасля пачатку яго дзейнасці. («Кінарэсбел» — дзяржаўная кінаарганізацыя БССР — была ліквідавана ў лістападзе 1922 года, менш чым праз паўгода пасля свайго стварэння. Глядзець тут.)
19 снежня 1922 года Саўнаркам (Савет Народных Камісараў) заснаваў «Дзяржкіно» — цэнтральную дзяржаўную кінаарганізацыю, якой было даручана кантраляваць кінапракат на тэрыторыі Расіі.5 Хоць ніводная з беларускіх кінаарганізацый фармальна не падпарадкоўвалася «Дзяржкіно», на практыцы беларускія ўлады арыентаваліся на рашэнні Масквы.
Нам удалося знайсці толькі дзве згадкі пра кінапаказы ў студзені 1923 года. Мінская газета «Звязда» 12 студзеня 1923 года паведамляла, што ў кінатэатры «Эдэм» плануецца паказ фільма «Кастрычніцкія ўрачыстасці ў Мінску». 6 Верагодна, гэта была тая самая кінастужка, пра здымкі якой паведамлялася яшчэ ў кастрычніку (Глядзець тут.)
19 студзеня 1923 года «Звязда» пісала, што ў кінатэатры «Чырвоная Зорка» будзе паказаны фільм з удзелам Прысцылы Дын «Жабрачка са Стамбула». Наколькі нам вядома, ва ўсіх іншых краінах гэтая кінастужка выходзіла пад назвай «Дзева са Стамбула» (The Virgin of Stamboul). «Звязда» назвала яго «уражальным», дзякуючы «маштабным дасягненням у галіне кінатэхнікі». 7 Рэклама, якую мы прыводзім ніжэй, хутчэй за ўсё, так і не трапіла ў СССР.
Наколькі нам вядома, гэтая старонка была апублікавана толькі аднойчы — у часопісе Moving Picture World ад 8 мая 1920 года (с. 767).
Адзіны вядомы нам лічбавы асобнік гэтага нумара, размешчаны ў Internet Archive, не змяшчае гэтай старонкі. Мы злёгку палепшылі якасць выявы. Саму ілюстрацыю і звесткі пра месца яе публікацыі нам удалося знайсці на адным з сайтаў інтэрнэт-аўкцыёнаў.
Крыніца: https://www.worthpoint.com/worthopedia/moving-picture-world-exhibitor-1838899774
«Жабрачка са Стамбула»
1 Rudling, Per Anders. Уздым і заняпад беларускага нацыяналізму, 1906–1931 [The Rise and Fall of Belarusian Nationalism, 1906–1931]. University of Pittsburgh Press, 2014. На стар. 5 аўтар адзначае, што ў 1919 г. дзяржава называлася Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь (ССРБ), а «з 1922 года» — Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР). На стар. 131 Рудлінг піша, што абрэвіятура ССРБ была зменена на БССР 30 снежня 1922 г.
2 Дагавор аб утварэнні Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік. 30 снежня 1922 г. [«Договор об образовании Союза Советских Социалистических Республик. 30 декабря 1922 г.»], Электронная бібліятэка гістарычных дакументаў [Электронная библиотека исторических документов]. У Дагаворы Беларусь названа Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай. https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/342350-dogovor-ob-obrazovanii-soyuza-sovetskih-sotsialisticheskih-respublik-30-dekabrya-1922-g. Прагледжана 19 чэрвеня 2026 г.
3 «Закон аб міжнародных дагаворах», Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь. https://mfa.gov.by/en/policy/international_law/treaties Прагледжана 28 чэрвеня 2026 г.
4 Лукашук, Аляксандр. Прыгоды АРА ў Беларусі [Pryhody Ara u Bielarusi; Adventures of the ARA in Belarus]. Радыё Свабодная Эўропа, 2005, с. 204.
5 Taylor, Richard. Палітыка савецкага кіно, 1917–1929 [The Politics of the Soviet Cinema, 1917–1929]. Cambridge University Press, 1979; перавыд. 2008, с. 71.
6 «Мінск на экране» [«Минск на экране»], Звязда [Zvezda; Star], № 9 (1320), 12 студзеня 1923 г.
7 «Жабрачка са Стамбула» [«Нищая из Стамбула»], Звязда [Zvezda], № 15 (1316), 19 студзеня 1923 г.