Мінская гарадская ўлада бярэ кінатэатры пад свой кантроль
1923, Частка I
У студзені 1923 года мінскія кінатэатры амаль не рэкламавалі свае сеансы на старонках газеты «Звязда». Аднак, мяркуючы па ўсім, кінажыццё працягвалася.
4 лютага 1923 года «Звязда» паведаміла, што ў кінатэатры «Чырвоная Зорка» завяршыўся паказ амерыканскага фільма «80 000 вёрст пад вадой» («20 000 лье пад вадой»), знятага ў 1916 годзе. «Звязда» пісала, што гэты фільм немагчыма глядзець без задавальнення. 1
«20 000 лье пад вадой», газетная рэклама, 1917 г.
Крыніца: Universal Manufacturing Company. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
«20 000 лье пад вадой», газетная рэклама, 1917 г.
Крыніца: Universal Manufacturing Company. Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
«20 000 лье пад вадой»
Да сярэдзіны лютага, мяркуючы па ўсім, большасць мінскіх кінатэатраў ужо працавала і зноў размяшчала рэкламу. Выключэннем быў кінатэатр «Ілюзія», перайменаваны ў «Пралетарый», які заставаўся закрытым. Былы «Гігант» ужо даволі працяглы час працаваў пад назвай «Чырвоная Зорка», а «Эдэм» — пад назвай «Інтэрнацыянал».
Улетку 1922 года «Культура» (былы «Мадэрн») была закрытая «Кінарэсбелам» — дзяржаўнай кінаарганізацыяй, якая кіравала кінатэатрамі з чэрвеня па лістапад 1922 года.2 Кінатэатр «Люкс» быў зачынены яшчэ ў 1921 годзе і, паводле вядомых нам звестак, не аднавіў працу нават да снежня 1922 года.3 Аднак ужо ў студзені 1923 года на кіраванне ім заявіў свае правы Рабіс — Саюз работнікаў мастацтва4
Да таго часу Чырвоная армія ўжо кіравала двума кінатэатрамі — «Гратэск» і «Спартак».5 Мяркуецца, што «Гратэск» размяшчаўся ў той частцы дома Ракаўшчыка, дзе ў 1909 годзе знаходзіўся кінатэатр Рыхарда Штрэмера.6 (глядзець тут). «Спартак» — гэта новая назва, якую Чырвоная армія дала былому «Новаму тэатру». [New Theater].7
Параўнанне двух кінатэатраў, якія знаходзіліся пад кіраваннем вайскоўцаў, з кінатэатрам Рабіса наглядна паказвае адну з праблем новай эканамічнай палітыкі (НЭП), уведзенай Ленінам. Паводле яе прынцыпаў, кінатэатры павінны былі самастойна забяспечваць сваю дзейнасць.
«Гратэск» і «Спартак» атрымлівалі добрыя, калі не найлепшыя, фільмы, здольныя прыцягнуць плацежаздольную публіку. «Інтэрнацыянал» і «Культура» таксама паказвалі папулярныя стужкі мінулых гадоў. Улічваючы асаблівае становішча Чырвонай арміі ў савецкай дзяржаве, можна выказаць здагадку, што яна карысталася перавагай пры размеркаванні фільмаў паміж кінатэатрамі. Рэклама ў газеце «Звязда» ад 8 лютага 1923 года сведчыць, што ў «Гратэску» і «Спартаку» дэманстраваліся старыя, але папулярныя фільмы з удзелам вядомых і любімых публікай зорак. У «Гратэску», напрыклад, паказвалі італьянскі фільм «Прынцэса Федора» (Principessa Fedora, 1916) з Франчэскай Берціні ў галоўнай ролі.8
Франчэска Берціні.
Крыніца: Грамадскі набытак, праз Wikimedia Commons.
Федора, 1916.
У кінатэатры «Спартак» паказвалі адносна новы нямецкі фільм «Прыгоды прыгажуні Дарэты» (Die Abenteuer der schönen Dorette, 1921) з удзелам Хэлы Моі. У расійскім пракаце кінастужка выходзіла пад назвай «Прекрасная Доретта» (Прыгожая Дарэта).9
Хэла Моя, зорка фільма «Прыгоды прыгажуні Дарэты».
Крыніца: https://www.imdb.com/name/nm0596251/?ref_=mv_close
Хэла Моя, зорка фільма «Прыгоды прыгажуні Дарэты».
Крыніца: https://www.imdb.com/name/nm0596251/?ref_=mv_close
Калі параўнаць фільмы з удзелам знакамітых прыгажунь, якія ішлі ў «Гратэску» і «Спартаку», з рэпертуарам кінатэатра Рабіса, становіцца відавочнай яшчэ адна праблема. Ленінскі дэкрэт аб кіно, які прадугледжваў пэўныя суадносіны паміж забаўляльнымі і «навуковымі» фільмамі,10 мог запавольваць ператварэнне кіно ў фінансава жыццяздольную галіну.
16 лютага Рабіс (прафсаюз работнікаў мастацтваў) адкрыў свой новы кінатэатр «Чырвоны будаўнік», які раней быў вядомы як «Люкс». Тут дэманстраваўся фільм «Яўрэі ў Румыніі». 11 Амаль напэўна гэта быў агітацыйна-прапагандысцкі фільм. Калі так, то Рабіс, хутчэй за ўсё, прызначыў на яго вельмі нізкую цану або ўвогуле арганізаваў бясплатны паказ, каб прыцягнуць як мага больш гледачоў. (глядзець тут).
Чырвоная армія магла паказваць папулярныя фільмы з удзелам прывабных кіназорак і браць за білеты высокую плату. Магчыма, дзеля выканання ленінскага дэкрэта разам з асноўным фільмам яна дэманстравала і неанансаваныя «навуковыя» стужкі. Якім бы ні быў кошт білета, гледачы, верагодна, усё роўна ішлі ў кінатэатры, каб хоць на нейкі час забыцца пра штодзённыя цяжкасці жыцця ў краіне і горадзе, якія толькі пачыналі аднаўляцца пасля гадоў вайны. Цяжка ўявіць, што фільм «Яўрэі ў Румыніі», які паказвалі ў «Чырвоным будаўніку», збіраў такую ж аўдыторыю, як фільмы з Франчэскай Берціні і Хэлай Мояй, ды яшчэ і з тым светам фантазій, у які яны пераносілі сваіх гледачоў.
Аднак неўзабаве павінны былі з'явіцца новыя савецкія фільмы. 24 снежня 1922 года маскоўская газета «Известия» паведаміла пра стварэнне кааператыўнага таварыства «Пралетарскае кіно», больш вядомага як «Пралеткіно». 12
1 Быхоўскі, Б. Наша кіно: «80 000 вярстоў пад вадою» [«Наше Кино: „80 000 верст под водою“»], Звязда, № 28 (1329), 4 лютага 1923 г.
2 Рэзалюцыя агульнага сходу рабочых і служачых кінатэатраў, якія належалі «Кінарэсбелу» [«Резолюция Общего собрания рабочих и служащих кинотеатров, принадлежащих „Киноресбел“»], 29 чэрвеня 1922 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ), фонд 101, воп. 1, спр. 1740, арк. 172–172б.
3 Справаздача Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта Савета рабочых і чырвонаармейскіх дэпутатаў [«Отчет Минского Городского Исполнительного Комитета Совета Рабочих и Красноармейских Депутатов»], чэрвень 1923 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ) [«Государственный архив Минской области»], фонд 6, воп. 1, спр. 27а, арк. 72–72б.
4 У статыстычны аддзел Саўпрафбела [«В статотдел Совпрофбела»], 19 студзеня 1923 г. НАРБ, фонд 307, воп. 1, спр. 15, арк. 559.
5 У Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт [«В Минский городской исполнительный комитет»], кастрычнік 1922 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 322, воп. 1, спр. 89, арк. 284.
6 Гэта тлумачэнне грунтуецца на некалькіх дакументах. Па-першае, у дакладзе пажарнага інспектара горада Мінска прама адзначаецца, што ў тэатры «Камінтэрн», які размяшчаўся ў доме Ракоўшчыка, дзейнічаў кінатэатр. Даклад у Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт [«Доклад в Минском городском исполнительном комитете»], 8 сакавіка 1922 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ), фонд 411, воп. 2, спр. 276, арк. 4. Кіраўнік тэатра «Камінтэрн» паведаміў, што пераўтварэнне тэатра ў кінатэатр было праведзена па загадзе вайсковага ведамства. Пратакол допыту [«Протокол запроса»], без даты. ДАМнВ, фонд 411, воп. 2, спр. 276, арк. 5–7.
7 «Чырвонаармейскае кіно» [«Красноармейское кино»], Звязда, № 285 (969), 6 снежня 1921 г.
8 Звязда, № 31 (1333), 8 лютага 1923 г.
9 Звязда.
10 Ленін, У. І. «Дырэктывы па справах кінематографа» [Directives on the Film Business], прадыктавана 17 студзеня 1922 г. Поўны збор твораў У. І. Леніна [Lenin Collected Works]. Масква: Progress Publishers, 1971. Т. 42, с. 388–389. Marxists Internet Archive, https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/jan/17.htm. Прагледжана 16 лютага 2026 г. (англамоўная старонка).
11 Звязда, № 38 (1440), 16 лютага 1923 г.
12 Вытворчае кіно [«Производственное кино»], Известия [Izvestiya], 24 снежня 1924 г.