Мінская гарадская ўлада бярэ кінатэатры пад свой кантроль
Старыя і новыя сябры кінематографа
1923, Частка I
Да лютага 1923 года ў Мінску ўжо зноў працавалі старыя кінатэатры. Значная частка фільмаў, якія ў іх паказвалі, выйшла яшчэ да Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года, калі бальшавікі захапілі дзяржаўную ўладу. Аднак у рэпертуары былі і адносна новыя стужкі — выпушчаныя ў 1922 годзе.
Нядаўна створаны СССР і саюзныя рэспублікі перажывалі цяжкі фінансавы крызіс. Гады войнаў — Першай сусветнай (1914–1918), Грамадзянскай вайны ў Расіі і савецка-польскай вайны — спустошылі краіну і разбурылі яе эканоміку. Новая эканамічная палітыка (НЭП), уведзеная Леніным у 1921 годзе, дазволіла вярнуць рыначныя механізмы ў асобныя галіны гаспадаркі, каб паскорыць іх аднаўленне. Кінаіндустрыя была адной з такіх галін. Папулярныя фільмы дапамагалі ёй зноў стаць фінансава жыццяздольнай.
Ужо 13 лютага 1923 года мінская газета «Звязда» месціла рэкламу сталічных кінатэатраў. У аб'яве кінатэатра «Чырвоная зорка» паведамлялася пра паказ фільма «Таямніца індуса» з Ферн Андрай ў галоўнай ролі. Хутчэй за ўсё, гаворка ідзе пра нямы нямецкі фільм «Таямніца Прашны» (Praschna’s Geheimnis, 1922),1 у якім таксама здымалася Ферн Андра. Прашна — слова санскрыцкага паходжання, якое нярэдка выкарыстоўваецца як уласнае імя. Існуе, аднак, і іншая версія: пад назвай «Таямніца індуса» маглі паказваць фільм «Саферндзі, танцорка з Джайпура» (Saferndi, die Tänzerin von Dschiapur, 1920).2 Джайпур — адзін з найбольш вядомых гарадоў Індыі.
Праграма да фільма «Саферндзі, танцорка з Джайпура» (Saferndri, die Tänzerin von Dschiapur). 1920. Выдавецтва Richard Falk Printing Company.
Крыніца: Deutsches Historisches Museum, Берлін, інв. № Do2 91/3627. Праз Deutsche Digitale Bibliothek. www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/6ISVJJZEVQDZHTDK4PAXMCFF7WJ53GSW
Ферн Андра. Фатаграфія Аляксандра Біндэра.
Крыніца: Wikimedia Commons. Грамадскі набытак.
Рэклама не заўсёды была дакладнай. Кінатэатр «Гратэск» паведамляў пра паказ фільма «Нана» (Nana), знятага паводле аднайменнага рамана Эміля Заля, і сцвярджаў, што галоўную ролю ў ім выканала Франчэска Берціні. Аднак, падобна, такога фільма не існавала. У 1917 годзе сапраўды выйшла італьянская экранізацыя рамана пад назвай «Жанчына па імені Нана» (Una donna questa Nana), але галоўную ролю ў ёй сыграла не Франчэска Берціні, а Тыльдэ Касай. «Гратэск» рэкламаваў гэты фільм прынамсі да 27 лютага.
Афіша фільма «Нана» (1917) на шведскай мове.
Крыніца: https://letterboxd.com/film/nana-1917/watch/
«Нана». Дацкая праграма да фільма, 1918.
Крыніца: https://www.ebay.co.uk/itm/186376187507
У 1923 годзе кінатэатры Мінска, напэўна, пачалі паступова выходзіць з эканамічнага крызісу. У лістападзе 1922 года кіраванне імі было перададзена Мінскаму гарадскому аддзелу народнай адукацыі (ГарАНА). У пратаколе пасяджэння Мінскага гарадскога савета ад 26 лютага 1923 года адзначалася, што на момант перадачы кінатэатраў ГарАНА, 15 лістапада 1922 года, іх запазычанасць складала 23 мільярды (верагодна, рублёў). Да часу правядзення гэтага пасяджэння, паводле пратакола, доўг быў «ліквідаваны».3 Аднак якім чынам гэта ўдалося зрабіць, у дакуменце не паведамляецца.
У студзені 1922 года Ленін выдаў дэкрэт аб кіно, які патрабаваў ўсталяваць пэўныя суадносіны паміж забаўляльнымі і навуковымі фільмамі.4 Аднак дакумент не вызначаў, якой менавіта павінна быць гэтая прапорцыя. Такім чынам, дэкрэт пакідаў месца як для прапаганды, так і для атрымання прыбытку. У пратаколе пасяджэння Мінскага гарадскога савета ад 26 лютага 1923 года сярод задач у сферы кіно адзначалася, што «неабходна таксама звярнуць увагу на мастацкі бок дэманстраваных фільмаў», а таксама забяспечыць «максімальную колькасць навуковых і прапагандысцкіх карцін».5
Адзін з удзельнікаў пасяджэння выказаў незадаволенасць тым, што «кіно ператварылася ў камерцыйнае прадпрыемства» і што «гэта неабходна спыніць». Другі прамоўца адзначыў, што «кінатэатры — гэта магутны сродак агітацыі і прапаганды, які неабходна зрабіць даступным для пралетарскіх мас». Ён прапанаваў вылучыць адзін кінатэатр спецыяльна для рабочых, «дзе будуць паказвацца найлепшыя фільмы», а два астатнія пакінуць для «непрацоўнага элемента», каб яны «самі сябе акуплялі».6 Пры гэтым у пратаколе не тлумачыцца, што менавіта мелася на ўвазе пад «найлепшымі» фільмамі — мастацкія ці «навуковыя».
Аднак, падобна, перавагу ўсё ж атрымлівалі папулярныя стужкі. Кінатэатр «Інтэрнацыянал» паказваў знакаміты нямецкі фільм «Доктар Мабузэ, гулец» (Dr. Mabuse, der Spieler), які ў савецкім пракаце ішоў пад назвай «Доктар Мабузэ».
«Доктар Мабузэ», 1922.
Кінатэатр «Культура» атрымаў для паказу фільм «Дыяна на паляванні» — адну са стужак дарэвалюцыйнай расійскай «Залатой серыі»,7, з Марыяй Рутц у галоўнай ролі. Разам з ім дэманстравалася нібыта камедыя «Кароль нахабнікаў», аднак знайсці якія-небудзь звесткі пра гэты фільм не ўдалося.
Марыя Рутц, удасканалена з дапамогай штучнага інтэлекту.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/empire/258779/bio/
Кінатэатр «Спартак» паказваў ранні нямецкі фільм «Дуброўскі, атаман разбойнікаў» (Dubrowsky, der Räuber Ataman, 1921), зняты паводле аднайменнай аповесці Аляксандра Пушкіна. Галоўную ролю ў ім выканаў Осіп Руніч — адзін з самых папулярных акцёраў расійскага нямога кіно.8 На жаль, нам не ўдалося знайсці ніводнай выявы, звязанай з гэтым фільмам.
Таксама «Спартак» дэманстраваў стужку 1918 года «Я памятаю вальса гук чароўны (Мара і жыццё)». Яна была знята паводле п'есы М. І. Патапенкі «Чароўная казка».9
20 лютага ў Мінск прыбыў новы фільм з удзелам нямецкай актрысы Элен Рыхтэр, які дэманстраваўся ў кінатэатры «Чырвоная Зорка». Раней яна здымалася ў фільме «Авантурыстка з Монтэ-Карла» (Die Abenteuerin von Monte Carlo). (глядзець тут). Новая стужка ішла пад назвай «Егіпецкая ноч». Найхутчэй, пад гэтай назвай паказвалі нямецкі фільм «Загадка Сфінкса» (Das Rätsel der Sphinx).
Кінатэатры «Культура» і «Чырвоны будаўнік» (раней — «Люкс») прапаноўвалі гледачам, мабыць, пераважна агітацыйна-прапагандысцкія стужкі. «Культура» паказвала фільм «Трагедыя на Поўначы», які рэкламаваўся як мастацкая драма, а «Чырвоны будаўнік» — «Дом жывых людзей».
У той жа час «Спартак» 21 лютага дэманстраваў нямецкі фільм «Міс Берыл… капрыз мільянера» (Miss Beryll … die Laune eines Millionärs), які ішоў пад рускай назвай «Міс Берыл» (Miss Berill). Галоўную ролю ў ім выканала Лія Мара.
«Міс Берыл». Плакат, аўтар — Ёзеф Фенэкер.
Крыніца: https://www.imdb.com/title/tt0457416/mediaviewer/rm1378841856,%20PD-US,
Lya Mara, зорка фільма «Міс Берыл» .
Крыніца: Фатаграфія студыі Maass Becker & Maass. Грамадскі набытак. Крыніца: Wikimedia Commons.
Пасля гэтага «Спартак» паказаў фільм «Ганначкіна справа», галоўную ролю ў якім выканала Зоя Баранцэвіч.
Афіша фільма «Ганначкіна справа», AI enhanced.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/122244/annot/
У «Чырвоным гіганце» пачалі паказваць фільм «Карнавал жыцця і смерці», які апісвалі як «апошні замежны хіт 1922 года». Хутчэй за ўсё, гэта была дацкая стужка «Карнавал жыцця» (Livets Karneval), у сюжэце якой дзейнічае рускі персанаж.
Плакат да фільма «Карнавал жыцця». Удасканалена з дапамогай штучнага інтэлекту.
Крыніца: https://efilmler.com/titles/539314/livets-karneval
У «Культуры» паказвалі фільм «Кумір моладзі» (The Flirt, 1922).
Плакат да фільма «Кумір моладзі», Universal Pictures. Часопіс Universal Weekly (1922).
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=32658640
Таксама ў лютым ГарАНА паклапацілася пра мінскіх дзяцей. Газета «Звязда» ад 25 лютага пісала, што для іх арганізавалі шэраг кінасеансаў. Колькі менавіта адбылося паказаў, не паведамлялася, але іх, відавочна, было нямала: паводле «Звязды», у агульнай складанасці іх наведалі 13 тысяч дзяцей.10
Кінатэатры мелі што паказваць — стужкі, якія засталіся ў запасах уладальнікаў кінатэатраў, былі ўзятыя ў прыватных пракатчыкаў або паступілі з Савецкай Расіі ці Германіі. Яны прыносілі прыбытак.
Але галоўнае пытанне заставалася адкрытым: ці хопіць гэтых даходаў, каб кінатэатры змаглі выжыць?
1 "Praschna’s Geheimnis" [«Таямніца Прашны»], IMDB https://www.imdb.com/title/tt0418074/ Прагледжана 30 красавіка 2026 г.
2 "Saferndri, die Tänzerin von Dschiapur" [«Сафендры, танцорка з Джыяпура»] IMDB https://www.imdb.com/title/tt0418125/ Прагледжана 30 красавіка 2026 г.
3 Пратакол пасяджэння секцыі Народнай адукацыі Мінскага гарадскога савета [«Протокол заседания Секции Наробраза Минского Горсовета»], 26 лютага 1923 г. Дзяржаўны архіў Мінскай вобласці (ДАМнВ) [«Государственный архив Минской области»], фонд 6, воп. 1, спр. 23, арк. 8б.
4 Ленін, У. І. Дырэктывы па кінасправе. Прадыктавана 17 студзеня 1922 г. Поўны збор твораў У. І. Леніна (Lenin Collected Works). Progress Publishers, 1971, т. 42, с. 388–389. Marxists Internet Archive. https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/jan/17.htm
5 Пратакол пасяджэння секцыі Народнай адукацыі Мінскага гарадскога савета, арк. 8.
6 Пратакол пасяджэння секцыі Народнай адукацыі Мінскага гарадскога савета.
7 «Дыяна на паляванні» [«Диана на охоте»; Diana the Huntress], Kino-Teatr.ru https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/89931/annot/ Прагледжана 30 студзеня 2026.
8 Гарэлік, Б. М. «Ад «Атамана» да «Арла»: Перадумовы і акалічнасці пушкінскага дэбюту ў Галівудзе» [«От „Атамана“ к „Орлу“: Предпосылки и обстоятельства пушкинского дебюта в Голливуде»]. Rossica: Літаратурныя сувязі і кантакты (Rossica: Literaturnyye svyazi i kontakty), № 3, 2022, с. 82–104. CyberLeninka. cyberleninka.ru/article/n/ot-atamana-k-orlu-predposylki-i-obstoyatelstva-pushkinskogo-debyuta-v-gollivude Прагледжана 3 мая 2026 г. Рэкамендуецца з-за аналізу расійскага эмігранцкага кінавытворчасці ў Германіі, імпарту нямецкіх фільмаў у СССР і самога фільма. Дадатковую інфармацыю гл.: Дуброўскі — атаман разбойнікаў [«Дубровский — атаман разбойников»], Kino-CCCP, 1921. kino-cccp.net/load/5-1-0-5071 Прагледжана 3 мая 2026 г.
9 Ханжонкаў, Аляксандр. Першыя гады расійскай кінапрамысловасці: Успаміны [«Первые годы русской кинопромышленности: Воспоминания»]. Искусство, 1937, с. 170.
10 Кінасеансы для дзяцей [«Киносеансы для детей»]. Звязда (Zvezda), № 46 (1348), 25 лютага 1923 г.