Надыход красавіка. Частка I
У Мінску — усё больш фільмаў
З пацяпленнем у Мінску ў красавіку 1923 года ажывілася і жыццё кінатэатраў. Мінская газета «Звязда» друкавала рэкламу мноства фільмаў: адны выйшлі зусім нядаўна, іншыя былі старымі ўлюбёнымі стужкамі. На той час мінскія кінатэатры ўжо больш за два гады працавалі пад новымі назвамі. (Камуністы перайменавалі іх пасля прыходу да ўлады ў 1920 годзе.) Аднак у красавіку кінатэатры пачалі выкарыстоўваць у рэкламе адначасова і старыя, і новыя назвы. І тут узнікае пытанне: ці прыжыліся ўвогуле новыя, камуністычныя назвы?
Першым так зрабіў «Інтэрнацыянал»: у рэкламе кінатэатр пазначыў, што раней называўся «Эдэм». У той час там паказвалі старую стужку «Сын здрадніка» (1915). У аб'яве паведамлялася, што фільм быў зняты паводле нямецкага рамана Katzensteg («Каціная сцежка»).1 Нам удалося знайсці толькі дзве экранізацыі пад такой назвай, знятыя да 1923 года. Пазнейшая з іх выйшла ў 1915 годзе. Яе паставіў нямецкі рэжысёр Макс Мак, а адну з роляў выканаў Людвіг Траўтман.
Людвіг Траўтман, выканаўца адной з роляў у фільме «Сын здрадніка».
Крыніца: https://aukro.cz/ludwig-trautmann-herec-34-sq96-6991065846
Макс Мак, рэжысёр фільма «Сын здрадніка».
Крыніца: https://www.virtual-history.com/movie/person/3860/max-mack/photographs
Кінатэатр «Спартак», які цяпер таксама рэкламаваў сябе як «былы Новы тэатр», 4 красавіка анансаваў фільм «Кветкі запозненыя».2 Як мы мяркуем, гэта была стужка 1917 года рэжысёра Абрама Роома, які пазней стаў вядомым савецкім кінарэжысёрам. Галоўную ролю ў фільме выканала Вольга Бакланава, таксама ў ім здымалася Марыя Успенская. Пазней абедзве актрысы працягнулі кар'еру ў Галівудзе.
Афіша фільма «Кветкі запозненыя», 1916.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/14445/annot/
Таксама 4 красавіка кінатэатр «Чырвоная зорка» (у рэкламе адзначалася, што раней ён называўся «Гігант») анансаваў фільм з Хені Портэн «Маскарад жыцця».3 Гэтая стужка 1918 года мела арыгінальную нямецкую назву Das Maskenfest des Lebens («Баль-маскарад жыцця»).4 Разам з ёй паказвалі фільм «Таямнічы незнаёмец»,5, пра які нам не ўдалося знайсці ніякіх звестак.
Кінатэатр «Культура» (у рэкламе таксама адзначалася яго ранейшая назва — «Мадэрн») паказваў фільм «Чорны шафёр» (1917) з Міяй Май у галоўнай ролі.6
Афіша фільма «Чорны шафёр» на шведскай мове.
Крыніца: https://www.alvin-portal.org/alvin/view.jsf?pid=alvin-record%3A181558&dswid=-496
Кадр з фільма «Чорны шафёр».
Крыніца: https://www.filmportal.de/film/der-schwarze-chauffeur_ed4fed05d2184e12a33bbb669be60136
Кінатэатр «Гратэск» не згадваў у рэкламе ніякай сваёй ранейшай назвы, бо яе папросту не было. Ён месціўся ў адбудаваным пасля пажару будынку, дзе некалі знаходзіўся першы ў Мінску стацыянарны кінатэатр, якім кіраваў адзін з піянераў кінематографа Рыхард Штрэмер (Гл. тут). А 5 красавіка «Гратэск» рэкламаваў фільм «Маламбра» [Molombra] (1917) з прыгажуняй Лідай Барэлі ў галоўнай ролі.7
І гэтым разам стужка цалкам адпавядала назве кінатэатра — гісторыя была сапраўды гратэскная. У цэнтры сюжэта — Марына дэ Маламбра, якая жыве ў замку. Незадоўга да вяселля з графам, уладальнікам замка, яна знаходзіць і чытае лісты, напісаныя першай жонкай яго бацькі. Марына вырашае адпомсціць за памерлую жанчыну, забівае графа, а пасля канчае жыццё самагубствам.
Усе версіі фільма, якія нам удалося знайсці, маюць італьянскія інтэрцітры, а некаторыя сцэны ў іх страчаны.
Маламбра, 1917.
«Спартак» сцвярджаў, што паказвае фільм «Сёстры-катаржанкі» з Лідзіяй Тэрэк і Алегам Фрэліхам.8 Насамрэч яны разам здымаліся ў двух фільмах, але ніводзін з іх не меў такой назвы. Адзін — «Няхай будзе сном, што вы мяне кахалі» (1917)9, другі — «Чатыры» (1917).10 Звестак пра сюжэты гэтых фільмаў нам знайсці не ўдалося.
Тым часам «Чырвоная зорка» з 8 красавіка прапаноўвала гледачам іншую стужку — «Духоўныя вочы». 11
Афіша да фільма «Духоўныя вочы», 1917 г.
Крыніца: https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/89942/annot/
Адзін з фільмаў, якому ў газеце адвялі вялікую рэкламную аб'яву, называўся «У бурным патоку жыцця (Мендэле Гамерштэйн)» з Конрадам Фейдтам, ужо добра знаёмым мінскім гледачам. З 11 красавіка стужку паказвалі ў «Гратэску».12 Гэта быў нямецкі фільм, які першапачаткова меў назву Landstraße und Großstadt («Вясковая дарога і вялікі горад», 1921). У сваёй доктарскай дысертацыі Наталля Палякова, спасылаючыся на дакументы Галоўрэперткама (Галоўнага камітэта па кантролі за рэпертуарам), піша, што цэнзары змянілі назву, бо палічылі фільм «драмай мяшчанскага жыцця». На думку Паляковай, гэта сведчыць пра тое, што цэнзары не заўважылі закладзенага ў стужцы супрацьпастаўлення «ганарлівай беднасці» і «разбэшчвальнага поспеху».13
12 красавіка на мінскіх экранах з'явілася адразу некалькі новых фільмаў, аднак знайсці звесткі пра ўсе з іх нам не ўдалося.
У «Культуры» паказвалі «Грозную секту душагубаў», 14 а ў «Спартаку» — «Для мілых жанчын, прывабных жанчын».15 Нам не ўдалося дакладна вызначыць, якія менавіта фільмы дэманстраваліся пад гэтымі назвамі.
Адным з фільмаў, назву якога ўдалося дакладна ідэнтыфікаваць, хоць звесткі пра акцёраў у рэкламе аказаліся памылковымі, быў «Рокавое» (1917), які паказвалі ў «Інтэрнацыянале». У аб'яве сцвярджалася, што ў фільме здымаліся (Рыгор) Хмара, «Гундарава і Ленскі».16 Паводле сайта Kino-Teatr.Ru, Хмара сапраўды ўваходзіў у акцёрскі склад, а вось астатніх названых у рэкламе прозвішчаў там няма.17 Там жа пазначана і іншая назва гэтай стужкі — «Граф Нірод». Разам з ёй паказвалі «Калекцыянера марак», аднак нам не ўдалося знайсці ніякіх звестак, якія пацвярджалі б існаванне такога фільма.18
Такім чынам, у красавіку 1923 года мінскія кінатэатры відавочна не мелі недахопу ў фільмах. Амаль напэўна многія з іх ішлі пад назвамі, якія атрымалі яшчэ ў дарэвалюцыйным расійскім пракаце або ўжо ў рэспубліках новаўтворанага Савецкага Саюза. Нельга выключаць і больш простага тлумачэння: уладальнікі кінатэатраў маглі самі не ведаць, хто насамрэч здымаўся ў гэтых стужках, або наўмысна пазначаць у рэкламе імёны вядомых акцёраў, разлічваючы такім чынам прыцягнуць публіку.
Другая палова красавіка прынесла сваю стракатую сумесь старых і новых фільмаў.
1 Сын здрадніка [Сын предателя]. Звязда [Звезда], № 75 (1377), 1 красавіка 1923 г.
2 Кветкі запозненыя [Цветы запоздалые]. Звязда [Звезда], № 77 (1379), 4 красавіка 1923 г.
3 Маскарад жыцця [Маскарад жизни]. Звязда [Звезда], № 77 (1379), 4 красавіка 1923 г.
4 Маскарад жыцця [Маскарад жизни]. Kinonews.ru https://www.kinonews.ru/shot275635/ Прагледжана 22 ліпеня 2026 г.
5 Таямнічы незнаёмец [Таинственный незнакомец]. Звязда [Звезда], № 77 (1379), 4 красавіка 1923 г.
6 Чорны шафёр [Черный шоффер]. Звязда [Звезда], № 77 (1379), 4 красавіка 1923 г.
7 Маламбра [Маламбро]. Звязда [Звезда], № 79 (1381), 6 красавіка 1923 г.
8 Сёстры-катаржанкі [Сестры каторжницы]. Звязда [Звезда], № 79 (1381), 6 красавіка 1923 г.
9 Вішнеўскі, Вен. Мастацкія фільмы дарэвалюцыйнай Расіі [Художественные фильмы дореволюционной России]. Госкиноиздат, 1945, с. 136.
10 Вішнеўскі, c. 141.
11 Духоўныя вочы [Духовные очи]. Звязда [Звезда], № 81 (1383), 8 красавіка 1923 г.
12 У бурным патоку жыцця (Мендэле Гамерштэйн) [В бурном потоке жизни (Менделе Гамерштейн)]. Звязда [Звезда], № 83 (1385), 11 красавіка 1923 г.
13 Пулякова, Наталля. Распаўсюджванне, цэнзура і ўспрыманне нямецкіх фільмаў у Савецкай Расіі 1920-х гадоў. Дысертацыя, прадстаўленая на атрыманне ступені доктара філасофіі, Royal Holloway, University of London, Вялікабрытанія, 2015, с. 140–141.
14 Грозная секта душагубаў [Грозная секта душегубов]. Звязда [Звезда], № 84 (1386), 12 красавіка 1923 г.
15 За мілых жанчын, чароўных жанчын [За милых женщин, прелестных женщин]. Звязда [Звезда], № 84 (1386), 12 красавіка 1923 г.
16 Фатальнае [Роковое]. Звязда [Звезда], № 84 (1386), 12 красавіка 1923 г.
17 Фатальнае [Роковое]. Kino-Teatr.ru https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/empire/15196/annot/
18 Калекцыянер марак [Коллекционер марок]. Звязда [Звезда], № 84 (1386), 12 красавіка 1923 г.