Сакавік у Мінску
Барацьба чыноўнікаў за рэпертуар кінатэатраў. Частка II
У сакавіку 1923 года дапамога ахвярам голаду ў Беларусі паступала праз Амерыканскую адміністрацыю дапамогі (ARA). (гл. тут). Яе аказваў і савецкі ўрад, які, сярод іншага, збіраў з кінатэатраў падаткі на патрэбы барацьбы з голадам (гл. тут). Што да кінематографа, то мінскія кінатэатры, здаецца, атрымлівалі ўсё больш новых стужак.
Аднак ужо пачыналі з’яўляцца і першыя трывожныя званочкі. «Чырвоны будаўнік» — адзіны кінатэатр, які, здаецца, быў цалкам прысвечаны агітацыйна-прапагандысцкаму кіно, — пасля адной-адзінай рэкламы перастаў размяшчаць аб'явы ў мінскай газеце «Звязда». Тым часам у Мінскім гарадскім савеце ішлі спрэчкі наконт таго, як выконваць ленінскія ўказанні ў галіне кінематографа, звязаныя як з новай эканамічнай палітыкай (НЭП), так і з дэкрэтам, які прадугледжваў пэўныя суадносіны паміж забаўляльнымі і «навуковымі» фільмамі.
Сакавіцкая рэклама ў «Звяздзе» сведчыць, што ў другой палове месяца гэтая тэндэнцыя захавалася: кінатэатры Чырвонай арміі працягвалі рабіць стаўку на фільмы з прывабнымі кіназоркамі, а астатнія — на дэтэктывы і прыгодніцкія стужкі.
Армейскі кінатэатр «Спартак» паказваў фільм «Ізабэла», які ў рэкламе называлі «адной з найлепшых нядаўніх нямецкіх стужак».1 Мы знайшлі кароткі выклад сюжэта фільма «Ізабэла. (Канец шляху)» 1915 года ў часопісе Кіно: Двухтыднёвік Таварыства кінадзеячаў, аднак там не прыводзіцца ніякіх звестак пра яго вытворчасць.2
Кінатэатр Чырвонай арміі «Гратэск» зноў паказваў нямецкі фільм Das Kabinet des Dr. Caligari, які ў Мінску ішоў пад назвай «Кабінет доктара Калігары» (гл. тут). Хоць сёння гэты фільм звычайна ўспамінаюць не праз галоўную жаночую ролю, у сваёй рэкламе «Гратэск» паставіў на першае месца менавіта яе выканаўцу — нямецкую актрысу Ліль Даговер.3
«Звязда», № 64 (1366), 20 сакавіка 1923 года.
Трэцяя аб'ява знізу — рэклама фільма «Кабінет доктара Калігары». Першай сярод выканаўцаў у ёй названа Даговер (Ліль Даговер).
Ліль Даговер, нямецкая паштоўка, выдадзеная Ross Verlag, Берлін.
Крыніца: https://www.flickr.com/photos/truusbobjantoo/7353503648
Кінатэатр Чырвонай арміі «Чырвоная зорка» працягваў прытрымлівацца той жа стратэгіі, прапаноўваючы гледачам фільмы з прыгожымі кіназоркамі. На гэты раз ён паказваў стужку Herr Arnes pengar («Грошы пана Арнэ»), якая ў Мінску ішла пад назвай «Грошы спадарыні Арно».4
Мэры Джонсан у фільме Грошы спадара Арно. Фатаграфія Svenska Biografteatern. Паштоўка. Грамадскі набытак.
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=18431729
Афіша да фільма «Грошы спадара Арно».
Крыніца: https://www.justwatch.com/pl/film/herr-arnes-pengar
Архіўныя дакументы ўжо тады давалі ўяўленне пра тое, якім шляхам можа пайсці беларускі кінематограф. Перад тым як пакінуць пасаду кіраўніка Кінарэсбела (арганізацыі, якая кіравала кінатэатрамі да іх перадачы Мінскаму гарадскому савету), Майсей Дынерштэйн апісваў «паўночна-заходні» кінараён як адзіную прастору, у якую ўваходзілі Мінск, а таксама тагачасныя расійскія гарады Віцебск, Смаленск і Гомель. У сакавіку Віцебск запрасіў кіраўнікоў кінематаграфічных арганізацый з трох іншых гарадоў на сустрэчу, прызначаную на 15 сакавіка, каб абмеркаваць магчымасці супрацоўніцтва.5 Мы ўсё яшчэ шукаем дакументы, якія дазволілі б высветліць, чым завяршылася гэтая сустрэча. Аднак ужо сам факт яе правядзення сведчыць, што гэтыя гарады разглядаліся як адзіны рэгіён, нягледзячы на тое, што знаходзіліся ў складзе дзвюх розных дзяржаў.
Тым часам у Мінску кінатэатр «Інтэрнацыянал» парушыў ужо прыкметную заканамернасць, паводле якой фільмы з прывабнымі кіназоркамі дасталіся пераважна армейскім кінатэатрам, а астатнім даставаліся ўсе астатнія стужкі. «Інтэрнацыянал» паказваў фільм «У хвалях жыццёвай мітусні»,6 галоўную ролю ў якім выканала вядомая нямецкая актрыса Мія Май. Нам пакуль не ўдалося вызначыць арыгінальную назву гэтай стужкі.
Мія Май ў фільме «Уладарка свету» (Mistress of the World, 1919).
Крыніца: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=31525346
Кінатэатр «Культура» зноў вярнуўся да ўжо звыклай тэндэнцыі, паказваючы тое, што ў рэкламе называлася амерыканскім дэтэктыўным фільмам «Таямніца гатэля».7. Акрамя назвы, аб'ява не змяшчала ніякіх іншых звестак, а ў даступных нам амерыканскіх крыніцах знайсці фільм з такой назвай не ўдалося.
23 сакавіка «Гратэск» рэкламаваў фільм «Сіньёра Тэрэза (Замкнёныя вусны)»,8 у якім, паводле аб'явы, здымаліся Франчэска Берціні і Марыа Банар. Аднак няма ніякіх сведчанняў таго, што гэтыя двое калі-небудзь здымаліся разам.
Тым часам у «Спартаку» паказвалі фільм «Графіня Дзюбуа (Мадлен)».9 Рэклама сцвярджала, што ён належыць да цыкла фільмаў пра Міс Берыл. Мы не знайшлі ніякіх пацвярджэнняў гэтай інфармацыі. Вядома толькі, што фільм пад назвай «Мадлен» сапраўды рэкламаваўся ў часопісе «Кіно-фот».
У рэкламе гаворыцца пра «нядаўна выпушчаныя» фільмы, сярод якіх — «Прыгоды рэпарцёраў», «Берылла» (амаль напэўна маецца на ўвазе «Міс Берыл»), «Мадлен» і «Чалавек з катаргі».10
Прааналізаваўшы апісанне сюжэта «Мадлен» у часопісе «Кино-Фот», мы з высокай доляй верагоднасці змаглі ўстанавіць, што гаворка ідзе пра нямецкі фільм Madeleine. Галоўную ролю ў ім выканала Рыя Ендэ — актрыса, пра якую сёння амаль не згадваюць.
Рыя Ендэ. Нямецкая паштоўка выдавецтва Photochemie, Берлін. Фота: Алекс Біндэр.
Крыніца: https://www.flickr.com/photos/truusbobjantoo/10452445506
Афіша да фільма «Мадлен».
Крыніца: https://www.imdb.com/?ref_=mv_close
Затым у «Чырвонай зорцы» пачалі паказваць фільм «Свята Разэлы».11 У рэкламе яго называлі італьянскім, хоць насамрэч гэта была нямецкая стужка. Галоўную ролю ў ёй выканала Лія Мара.
Сярод апошніх фільмаў, якія рэкламаваліся ў сакавіку, была таксама расійская стужка «Апошняя стаўка містэра Эніёка» (1922)12 і дэтэктыў «Драпежнікі замка Тарана», пра які нам пакуль не ўдалося знайсці ніякіх звестак.13
Кадр з фільма «Апошняя стаўка містэра Эніёка».
Крыніца: https://vufku.org/en/lost/the-stake-of-mr-enniok/
Апошняй новай стужкай, якая з'явілася на мінскіх экранах у сакавіку, быў фільм «Цені граху» (1923).14 Насамрэч гэта французская карціна L'ombre du péché з Дыянай Карэн у галоўнай ролі. Актрыса нарадзілася ў Кіеве.15 Рэжысёрам фільма быў Якаў Пратазанаў,16 ураджэнец Масквы, які пазней стаў адным з першых выбітных савецкіх кінарэжысёраў.
Дыяна Карэне. Фота: Алекс Біндэр.
Крыніца: https://www.imdb.com/name/nm0439188/mediaviewer/rm622172929/?ref_=nm_ph_2
Дыяна Карэне.
Крыніца: Грамадскі набытак. Wikimedia Commons.
Як ужо згадвалася, Віцебск запрасіў Мінск, Гомель і Смаленск разам распрацаваць агульную стратэгію развіцця кінематографа. Але пакуль Віцебск наладжваў супрацоўніцтва са сталіцай Беларусі Мінскам і сваімі расійскімі гарадамі-суседзямі — Гомелем і Смаленскам, — беларускі ўрад імкнуўся вярнуць Віцебск, Гомель і Смаленск у склад Беларусі. Беларуская гісторык Алена Маркава піша, што гэтае пытанне абмяркоўвалася на VII з'ездзе КП(б)Б (Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі). (Звярніце ўвагу: Маркава выкарыстоўвае іншую транслітарацыю імя Аляксандра Чарвякова. Больш падрабязна пра Чарвякова — гл. тут).
Маркава, с. 35–36
Яго намаганні прынеслі плён ужо ў наступным годзе.
1 Ізабэла [Изабелла]. Звезда [Звязда], № 64 (1366), 20 сакавіка 1923 г.
2 Ізабэла (Канец шляху) [Изабелла (Конец пути)]. Кино: Двухнедельник о-ва кинодеятелей, № 1/5, студзень 1923 г.
3 Кабінет доктара Калігары [Кабинет доктора Калигари]. Звезда [Звязда], № 64 (1366), 20 сакавіка 1923 г.
4 Грошы спадара Арно [Деньги господина Арно]. Звезда [Звязда], № 64 (1366), 20 сакавіка 1923 г.
5 У Галоўпалітасвет Мінска [Гор. Минск Главполитпросвету], 6 сакавіка 1923 г. Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь [«Национальный архив Республики Беларусь»], фонд 42, воп. 1, спр. 917, арк. 52.
6 У хвалях жыццёвай мітусні [В волнах житейской суеты]. Звезда [Звязда], № 66 (1368), 22 сакавіка 1923 г.
7 Таямніца гасцініцы [Тайна гостиницы]. Звезда [Звязда], № 66 (1368), 22 сакавіка 1923 г.
8 Сіньёра Тэрэза (Замкнёныя вусны) [Синьора Тереза (Замкнутые уста)]. Звезда [Звязда], № 67 (1369), 23 сакавіка 1923 г.
9 Графіня Дзюбуа (Мадлен) [Графиня Дюбуа (Мадлен)]. Звезда [Звязда], № 70 (1372), 26 сакавіка 1923 г.
10 Кино-Фот [Кино-фот; Кіно-Фатаграфія], № 5, снежань 1922 г., с. 5.
11 Свята Разэлы [Праздник Розеллы]. Звезда [Звязда], № 71 (1373), 28 сакавіка 1923 г.
12 Апошняя стаўка містэра Эніёка [Последняя ставка мистера Энниока]. Звезда [Звязда], № 72 (1374), 29 сакавіка 1923 г.
13 Драпежнікі замка Тарана [Хищники замка Торрано]. Звезда [Звязда], № 72 (1374), 29 сакавіка 1923 г.
14 Цені граху [Тени греха]. Звезда [Звязда], № 73 (1375), 30 сакавіка 1923 г.
15 «Дыяна Карэне». Women Film Pioneers Project. https://wfpp.columbia.edu/pioneer/diana-karenne/ Прагледжана 11 ліпеня 2026 г.
16 Ciné-Resources http://www.cineressources.net/recherche_t_r.php?type=FOR&pk=50775&rech_type=E&textfield=Ten%27greha&rech_mode=contient&pageF=1&pageP=1/ Прагледжана 11 ліпеня 2026 г. Пратазанаў, Якаў, Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/people/literature-and-arts/film-and-television-biographies/yakov-protazanov/
17 Маркава, Алена. Шлях да савецкай нацыі. Палітыка беларусізацыі. Brill Schöningh, 2021, с. 34–35.